Cước
chú
bài Ngôi nhà có cây thị thơm vàng:
(*)
Đây là một bài thơ tác giả (TXA.) nhập thân vào đối tượng hướng đến
(NTS. & XĐ.), do đó, nhưng đại từ phải được in bằng kiểu chữ khác
với các chữ thơ b́nh thường trong bài (ở trường hợp này là in
nghiêng).
(Chú thích ngày 04. 03. 2005)
Cước chú
bài Ngày trầm hương thơ ca:
(*)
Một vài ư thơ rút từ Li tao và tiểu sử nhà thơ Khuất Nguyên.
(**)
Tao Đàn – Lê Thánh Tôn. Nhà thơ – nhà vua này đă đặt tên cho hội thơ
đậm đà tính nhân dân của ḿnh, lấy từ sự tích Khuất Nguyên – tác giả
Li tao.
(***)
Thơ Hồ Dzếnh:
phút linh, cầu măi không về
phân vân giấy trắng chưa nề mực đen
(Chú thích ngày 06. 03. 2005)
(****) Theo Phan Kế Bính (tác giả cuốn Phong tục Việt Nam,
được viết dưới chế độ thực dân Pháp), người Việt chúng ta vẫn duy
tŕ Tết Đoan ngọ nhưng rất ít người nhớ đến Khuất Nguyên. Theo sự
quan sát của bản thân tôi, nhận thức đó là hoàn toàn chính xác. Tết
Đoan ngọ (Tết Đoan dương) là một ngày lễ tết trong phong tục dân tộc,
có thể trùng hợp với một nếp phong tục của người Hán – Hoa, hoặc có
thể bị h́nh thành từ thời một ngàn năm Hán thuộc (thế kỉ I đến thế
kỉ X). Dẫu sao, người Việt chúng ta cũng đă biến thành Tết Mồng năm
tháng năm (gọi tắt, biến âm là Tết Mùng năm, sau vụ gặt hè thu),
loại bỏ các yếu tố Hán – Hoa, và chỉ để tưởng nhớ tổ tiên, thăm
viếng, tạ ơn (bên vợ, thầy giáo, thầy thuốc) mà thôi. Do đó, ư tưởng
phục cổ, tưởng nhớ đến Khuất Nguyên là một hạn chế của tôi, tác giả
bài thơ này, mặc dù ư thức duy tŕ, phát huy Tết Mùng năm theo tinh
thần thuần Việt như trên, tự thấy là rất cần thiết.
Tết Mùng năm tuy là lễ tết quan trọng thứ hai sau Tết Nguyên
đán, nhưng cũng rất gọn nhẹ (duy nhất một lễ cúng gia tiên vào chính
ngọ và cũng duy nhất một bữa cỗ thịt vịt trong gia đ́nh sau lễ cúng
ấy).
Ba năm nay (2002 – 2005), Hội Nhà văn Việt Nam đă cách tân,
sáng tạo mới, thành Ngày Hội thơ ca (không phân biệt dân dă
và quan phương) vào mỗi rằm nguyên tiêu, tháng giêng âm lịch, sau
Tết Nguyên đán. Và từ dăm thập niên nay, ở Miền Bắc rồi khắp cả nước
ta đă có các ngày lễ tết theo tinh thần đó, tuy có ngày mang ư nghĩa
quốc tế: Ngày Nhà giáo Việt Nam (nguyên là Ngày Quốc tế Hiến chương
các nhà giáo dân chủ, 20. 11); Ngày Phụ nữ Việt Nam (nguyên là Ngày
Quốc tế Phụ nữ, 08. 03); Ngày Thầy thuốc Việt Nam (27. 02, ngày Bác
Hồ gửi thư cho ngành y tế Việt Nam).
Tinh thần và ư nghĩa 5 ngày lễ tết ấy đều hiện hữu và cô đọng
tập trung trong ngày Tết Mùng năm tháng năm cổ truyền và truyền
thống thuần Việt, loại trừ yếu tố Hán – Hoa, vốn đă thấm sâu vào nếp
sống nhân dân ta, trên khắp mọi tỉnh thành, làng thôn.
(Chú thích ngày 04. 03. 2005).
(*)
Xin xem chú thích về đại từ in khác kiểu chữ (in nghiêng) ở bài
“Ngôi nhà có cây thị thơm vàng”, viết tặng Nguyễn Tấn Sĩ và Xuân
Đào, ngày cưới.
Bài “Khúc hát t́m rừng” này, tôi cũng viết tặng theo
dạng nhập thân (thường gọi là viết thay một cách tự nguyện), để chia
sẻ tâm trạng của một bạn học cùng lớp, tên thật là Lê Phước Sinh,
khi bạn ấy phải chia tay người yêu, toan trốn lên rừng ẩn cư v́ lí
do “chính kiến” ngây thơ…
(Chú thích ngày 05. 03. 2005)
(*)
Xin xem thêm: tiểu thuyết Mùa hè bên sông (gồm cả phần biên
khảo phụ lục), bản 2003. Trong đó, một nhân vật hư cấu của tôi có
nói, đại để: Thiên Chúa giáo vừa là thiên thần vừa là ác quỷ. Khi
chỉ thuần là tôn giáo, nó giúp cho tín đồ sống tốt hơn về mặt đức
hạnh cá nhân (chỉ đáng trách ư thức sùng bái cá nhân Chúa và giáo
hội là quá tệ hại đến mức nô lệ!). Nhưng khi kết hợp với mưu đồ thực
dân, xâm lược của chủ nghĩa đế quốc, nó trở thành “tả đạo”, ác quỷ
hơn mọi thứ ác quỷ. Tính chất ác quỷ ấy c̣n thể hiện ở việc tranh
chiếm quyền lực chính trị tại các nước độc lập, thuộc khối đang phát
triển, vốn có sự hiện hữu của lực lượng Thiên Chúa giáo. Ngay ở các
nước Âu Mỹ, t́nh h́nh “tả đạo” tranh giành quyền lực chính trị cũng
thế.
(*)
Nguyên văn đă in trong tuyển tập thơ Như anh em một nhà, Sở
Văn hoá – Thông tin, Lâm Đồng, 1981: “Ảnh Bác ngời gương soi”.
Khác với sự biên tập (v́ khuôn khổ hạn định chỉ 64 tr.) mà tôi phải
tuân theo ở tập Nắng và Mưa, trong bản in 1992 này, tôi chữa lại như
trên, theo câu ca dao “sự đời nước mắt soi gương”, với ư nghĩa riêng,
phù hợp với tứ thơ.