(*) Đây là một bài
trong chùm thơ viết về những bệnh nhân tâm thần sau vài chuyến “bị
đi thực tế” (!) của tác giả. Về năm, chính xác hơn là 1983 và 1984.
(*) Trong một số
thư tịch, như Ô Châu cận lục của Dương Văn An, hai chữ Thạch Hăn,
thường được viết với mặt chữ Hán có nghĩa là sự chặn lại, cản lại
của đá [đối với ḍng chảy của sông, làm sông chảy lệch ḍng hoặc
chảy xiết]. Tuy nhiên, Thạch Hăn với ư nghĩa mồ hôi đá vẫn được
nhiều người mặc nhiên cảm nhận và đinh ninh với ư nghĩa triết luận
như thế. Tôi thiên về ư nghĩa thứ hai như tứ thơ đă thể hiện. Ở đây
không phải và vấn đề khoa học hay không.
(*) “Xuống đường”:
biểu t́nh phản đối trên đường phố.
“Bệnh điên”, “bệnh mắt”, được đặt trong ngoặc kép. Đây chỉ là một
cách nói tu từ (mĩ từ pháp).
lang thang dọc cửa
sông khuya
tâm hồn đất nước
hiện về như mơ
suốt ngày ngây dại
sững sờ
ḍng sông bỗng hoá
ḍng thơ chiều này.
I.
CỬA VIỆT
1
sông nơi cửa sóng muôn phương
lắng niềm chớp bể mưa nguồn thẳm sâu
nắng phơi mái rạ buồm nâu
dáng ai tóc trắng ngẩng cao sáng ngời
bập bùng bếp lửa bừng soi
bên đàn cháu nhỏ, nụ cười an nhiên
như trăm truyện cổ thần tiên
ngh́n câu dân dă sáng lên nụ cười
dáng ai in giữa biển trời
ngh́n-năm đọng ở nụ-cười-trẻ-thơ
trời hồn nhiên đến không ngờ
ở nơi nguồn thẳm chạm bờ biển sâu
ở nơi sóng gió lao đao
trời xanh như lọc từ bao nỗi niềm
II. HỒN ĐẤT
2
lẽ đời, sinh – tử, buồn tênh
gậy thần chỉ sáng cái nh́n mù đau
(không có ǵ tan mất đâu
thấy trong gỗ mục nguyên màu chồi tươi
bàn tay in dấu vào đời
cho ngh́n xưa sống với người ngh́n sau)
với niềm khát vọng thẳm sâu
người mang sách ước đọc vào tự nhiên
con người bỗng hoá thần tiên
bởi rất người, rất tự tin chính ḿnh
như từ trong thuở u minh
cánh tay người muốn nâng lên ṿm trời
là hoa phải sáng nụ cười
người ta – hoa của đất trời – sáng lên!
3
trước giặc thu vẫn điềm nhiên
uy rồng ở nụ cười tiên Diên Hồng
từ dân, Gióng đẹp lạ lùng
ḷng dân – trời rộng – anh hùng bay lên
hoà b́nh xanh ngát mông mênh –
tiếng đàn cho giặc trái tim con người
nồi cơm độ lượng không vơi
Thạch Sanh – rạng rỡ chất-người-rồng-tiên!
4
bài ca sức sống Kẻ Diên
hát trong tuyệt vọng, sáng thêm cách nh́n
oán thù, vẫn sẵn ngọt lành
bát nước đổ xuống, bưng lên, lại đầy
nhân t́nh, cười ấm ḷng say
rất nhân hậu, nhẹ nhàng thay nụ cười
buồn, vui, cũng miếng trầu tươi
bâng khuâng thắm thiết hồng đôi môi người
5
trước tṛ hợm của trêu đời
trẻ thơ biết giá nụ cười, Bờm ơi!
6
Ba Phi cười rộng đất trời
trăm câu chuyện trạng cho người người hơn
cho loài chuột ngự ghế son
ngậm danh thiếp chạy đuôi cong trăm vùng
ḷng thương trải đến muôn trùng
bia căm ghét cũng chập chùng nhân gian
khổ, nên cười lộng, cười vang
cười ngăn nước mắt hai hàng rưng rưng
7
cơ chi nắng sáng mọi hồn
có đâu Thị Kính ôm con trước chùa
đời đuổi xua, đạo đuổi xua
biết đâu đất sống, mưa lùa oan khiên!
Xuư Vân ơi, đời sáng lên
đời vui, đâu phải giả điên giữa đời
khát khao hạnh phúc con người
ngán ḷng khô khốc, nhầm lời dối gian
có cần chi nắm cơm vàng
nỗi niềm bi đát chưa tan giữa ḍng
c̣n ǵ để chọn bên sông
mang mang nước chảy, ṛng ṛng lệ trôi
thân bằng cuộn lá chợ-người
buộc hờ mà siết ṿng đời xót xa
“đau đớn thay
phận đàn bà”
bao ngâm khúc cũng nấc oà đàn môi
môi cười ấm giọt lệ rơi?
sum vầy? oan
rửa? điên đời vẫn điên?!
ước ao mùa tốt xanh chiêm
giọt mồ hôi đổ mới nên hạt vàng
uất ức, giẫm nát tan hoang
trong tha hoá, nghèo gây oan cho nghèo
gặt rồi c̣n được bao nhiêu
ao khuya bắt ốc ṃ nghêu qua thời
đêm, c̣n cúi mặt dưới trời
ruộng giăng xiềng xích, làm người được đâu
“đ̣n tre chín
rạn vai đau”
con đường lẩn quẩn nối nhau gánh gồng
“cái c̣ cái vạc
cái nông...”
sợ ḍng nước đục đau ḷng c̣ con!
đành mong nghiệp báo xoay tṛn
cơ chi thoát kiếp ngay trong một đời
thị vàng, quả thị vàng ơi
bao nhiêu cô Tấm mỉm cười, vời trông...
III. HỒN BÚT
8
thiền
xuân tàn, thân bệnh...
Vô thường!
cành mai sức sống nở bừng sân đêm
mọc từ khổ sợ lo phiền
đoá sen thanh tịnh nở trên lửa hừng
chiều thôn dă khói trầm hương
theo kinh siêu thoát như sương thấm ḷng
bụt là bụt của ước mong
nụ cười toả sáng bếp hồng chiều hôm
9
Nguyễn Trăi
lắng ḿnh, nghe tiếng non sông
đời bao bước ngoặt, tấc ḷng sáng soi
gươm nhân nghĩa, giặc tan rồi
tự do, thông vút, máu rơi, đỏ cành!
vẫn lồng lộng ánh trăng thanh
nụ cười ưu ái, ngời xanh dáng tùng
10
Nguyễn Bỉnh Khiêm
ḷng thênh thang, bước ung dung
vào đời, ẩn giữa triều cung với đời
chốn lao xao, mây nhẹ trôi
vẫn làn mây trắng bên trời quê xa
ra về, thơ vẫn ngâm nga
ngỡ là mây, hay mây là ḿnh đây
hoà vào trời đất cỏ cây
ta trong ḿnh, thiên nhiên này trong ta
t́m trong sắc nắng hương hoa
mùa nuôi sống với tinh hoa của mùa
càng thương đồng ruộng xác xơ
ghét loài cắn phá nên thơ vẫn nồng
cửa đời có một khoảng không
có khoảng không mới có khung cửa đời
chí vô vi như nắng trời
mong dân tự sáng cuộc đời, đời vui
lập am, ẩn một nụ cười
không quên chuẩn bị cho đời tương lai
niềm thơ dân dă không phai
tứ thơ mây trắng bay hoài đầu non
11
Nguyễn Du và Truyện Kiều
dẫu đau tiếng khóc oan hồn
dẫu đời quặn thắt đoạn trường tiếng kêu
nụ cười đọng cuối ḍng Kiều
trong như ngấn nắng tuôn theo mắt người
“cuộc đời đến
thế th́ thôi”
cố t́m chút nắng cho đời trấn an
thương sao
ánh mắt lạc quan
nhoà trong sương-khói-chữ-tâm
nghẹn ḷng
thương sao trang giấy chập chùng
thương ḍng mực chảy lạnh nguồn xưa sau
kiếp người thê thiết đớn đau
những điều trông thấy đọng sâu nỗi niềm
thương ai se nắng trong đêm
gắng hừng nét mực, bấc đèn chơi vơi...
mắt nh́n thấu suốt ngh́n đời
rưng rưng lấp loá nắng ngời trên nghiên...
cách chi cho nắng hồng thêm
mạch đời nào phải đứng yên cho đời...
thương ai trắng tóc ba mươi
khóc Kiều cười được với môi úa tàn...
người đến sau ba trăm năm
biết ai nhớ lại khóc thầm ai không?
đoạn trường sổ lệ ứa ṛng
vua quan khơi măi bao ḍng đau thương
làm sao xoá lấp Tiền Đường
chảy mê tiềm thức tự nguồn trời xa
sao người thêm cơi người ta
nâng cành hoa găy, giữ hoa bao vùng
khi Kiều mang phận đời chung
trỏ gươm phán xét, nắng hồng thật hơn!...
ngước lên Hồng Lĩnh chon von
cồn hoang, phiến đá trắng ṃn, mồ chôn!
12
Nguyễn Đ́nh Chiểu
phương nam! rời ră, mỏi ṃn
đă mất mẹ, nước có c̣n, nước ơi
có đôi mắt cũng mù rồi...
vượt qua số phận, chân người cứng thêm!
ước mơ – ngọn lửa bùng lên
nung rèn gươm bút Vân Tiên giữa đời
từng đơn thuốc ấm t́nh người
với quê hương lại rạng ngời trái tim
đuốc nghĩa quân sáng niềm tin
từ trong dân dă, cái nh́n sáng hơn?
13
Nguyễn Văn Tường – Tôn Thất Thuyết
Dụ Cần vương
dậy Trường Sơn
Giải Triều,
trung nghĩa, tờ son gửi về
B́nh Tây sát
tả-tà-mê
cho Tân Sở –
Huế tư bề hoa giăng
lễ tần viết sắc
“hoà” ban
Tôn Thuyết
chiến để Nguyễn Văn Tường đàm
Pháp tung cáo
trạng bắc – nam
lưu đày Ḱ Vĩ,
chết thầm đảo xa
súng rền, khâm
sứ bôi nhoà
ḥm tù đỏ, Hạnh
Thục ca hoen vàng
vè Thất thủ
giữa dân gian
giọng run lệch
bởi chuông vang giáo đường
thơ Nguyễn
Thượng Hiền buốt sương
thương thái phó,
ngó sen vương, dặm về (*)
14
Nguyễn Khuyến – Trần Tế Xương
bơ vơ, về với
làng quê
nụ cười Yên Đổ
thoáng nghe thu buồn:
“cờ dở cuộc,
bạc chạy lường”
quốc kêu khuya
vắng máu tuôn thấm ḷng...
rất riêng, vẫn
một nguồn sông
chút t́nh non
nước vọng hồn nước non
trách ḿnh chi,
buổi hoàng hôn
chao ơi, phỗng
đá vẫn c̣n đó đây
lửa bùng, tắt
nghẹn, đêm dài
mưa đời vây bủa
như dây trói ḷng
niềm đau buốt
xót tận hồn
Tú Xương bật
tiếng cười gịn, ngẩn ngơ
lạc đường,
ngóng đến bao giờ
giật ḿnh, lạnh
tiếng gọi đ̣, đêm khuya
15
Phan Bội Châu – Mai Lăo Bạng
mắc mưu Hữu Độ
bùa mê
Khang, Lương (Đại
Hán!), xoá thề Cần vương
Duy tân, theo
Nhật, nghẹn đường
súng gươm Quang
phục, tự cường, khôn nguôi
Mai Lăo Bạng
sống bên Người
sách kia ai sửa?!
Sai lời sắt son! (**)
gót chân ngang
dọc chưa ṃn
mắt sương Bến
Ngự vẫn c̣n ngóng trông
xa xa một ngọn
cờ hồng
nụ cười hi vọng
ấm ḍng sông Hương
16
lăng mạn thoát li
và
cách mạng hiện thực
nát tan phân ră
loạn cuồng
sương mù mịt
vẫn mịt mùng bủa giăng
nụ cười nở sáng
ḷng dân
c̣n ai chưa
tỉnh mà nâng ḷng ḿnh
thả đời trôi
nổi lênh đênh
mờ mờ nhân ảnh
in quanh lệ buồn
giọt nước mắt,
trời tang thương
khác chi trái
đất quay cuồng trong đêm
thuế máu sôi
trào đất đen
sóng hồng vỗ
gọi bao triền đá mê
bài ca cách
mạng c̣n kia
ánh sao từ ấy,
sương khuya, soi đường
vẫn chia ḍng
nước sông Thương
ngậm ngùi giấc
mộng b́nh thường, rưng rưng
trăm cơn gió
lốc mịt mùng
ngh́n luồng gió
xoáy không ngừng trong tim
c̣n ai ngơ ngác
kiếm t́m
trong quằn quại,
mắt ngợp nh́n hư không
trăng! trăng!
trăng! trăng năo nùng
hồn ai ớn lạnh
sặc từng ngụm trăng
nhớ sao trưa
nắng chang chang
bóng cô gánh
thóc rực vàng đường thôn
“Cha! sao Cha
đành bỏ con”
những mong sống
lại tâm hồn Gái quê
xác thân mục
rữa sần tê
nhớ ơi thôn Vĩ
sao về mà thăm
nến lung linh
huệ trắng ngần
trong ảo giác
trăng chợt gần chợt xa
ôi vầng trăng
Ma-ri-a
sáng như viên
thuốc sáng loà hư vô
đức tin nghiệp
chướng ngây ngô
niềm mất nước
hoá giấc mơ kinh hoàng
thơ ai trên
gạch tháp Chàm
mười bảy tuổi,
vội Điêu tàn tóc xanh
bóng ma gào
khóc chiến tranh
đau trong đau,
đă kết thành, triệu năm
17
vết thương Bến Hải (1954 – 1975)
và
Miền Nam
ôi Ma-ri-a Tố
Chân
nắng hoà b́nh
ấm khăn quàng yêu thương
Nhất Chi Mai –
đuốc soi đường
cành hoa sức
sống sáng bừng tự do
máu loang ngực
áo học tṛ
mặt đường khát
vọng rực bờ sông xanh
khúc da vàng,
lửa mong manh
khói trời ngơ
ngác toả thành nhạc kinh
hoa vô thường,
sương lung linh
theo hương t́m
cơi yên b́nh cho nhau
mây thênh thang
giữa trời cao
lạc vào mộng
tưởng, ch́m sâu sông buồn
bao nước mắt,
bao mảnh gương
ai đem ghép lại
soi khuôn mặt ḿnh
mong sao gương
vỡ lại lành
nụ cười thêm
sáng dưới vành trăng thiêng
18
h́nh tượng Mẹ Suốt
quăng đời cay
đắng lênh đênh
lắng sâu mặt
nước ngày đêm đưa đ̣
mái chèo mẹ
Suốt nối bờ
đưa quân đi tự
ngh́n xưa đưa vào
mẹ cười sáng
mỗi ngôi sao
sáng trên vầng
trán sáng vào nước non
sao bay đỉnh
gió Sài G̣n
có về soi lại
tấm ḷng mẹ không
IV. NỤ CƯỜI
19
sông nơi cửa
sóng muôn phương
lắng niềm chớp
bể mưa nguồn, chứa chan
giữa nơi lốc
băo ngh́n năm
lại làm lốc
lặng băo tan cho người
và người thơ –
ngọn thu lôi
nhận bao sấm
sét giữa trời thương đau
dẫn truyền
xuống tận đất sâu
mạch đời hoá
giải biết bao nỗi đời
lọc từ ngh́n
thuở muôn nơi
lắng sâu toả
rộng ṿm trời b́nh yên
đọng thành
nguồn sáng trong tim
trái tim đằm
thắm hồng lên nụ cười
dẫu đi cuối đất
cùng trời
trong ḷng đă
có nụ cười an nhiên
ngh́n xưa c̣n
đó hồn thiêng
phơ phơ tóc
trắng bao miền nhân gian
nụ cười tự bốn
ngh́n năm
rạng ngời bản
lĩnh lương tâm giữa đời
sẽ qua đi mọi
rối bời
để thêm thanh
thản nụ cười thẳm sâu! (***).
Bên ḍng sông Bến
Hải, Do Linh (Gio Linh) và tại đ́nh làng Kẻ Diên, Hải Lăng, tỉnh
Quảng Trị;
Kỉ niệm lần thứ 100
Ngày Kinh đô quật khởi (1885 – 1985), và lần thứ 10 Ngày Giải phóng
Miền Nam, thống nhất Đất nước (1975 – 1985).
tư, năm 2001. Ngoài ra, có một số khúc, số đoạn, được phục
hồi lại theo bản gốc của tác giả. TXA.
(*) Đúng ra quê
sinh là Huế, quê gốc là Quảng Trị.
(**) Tức là tỉnh
Lâm Đồng.
(***) Xem Lời thưa…
(viết ngày 28. 02. 2005).
(***) Đúng ra là
1975.