TRẦN XUÂN AN
NƯỚC MẮT CÓ VỊ NGỌT
tập truyện ngắn
liên hoàn
Nhà Xuất bản
Đă đăng trọn vẹn
TẬP TRUYỆN LIÊN HOÀN này
trên Tạp chí điện tử Giao Điểm,
10-2005:
search:
http://www.giaodiem.com
link trực tiếp:
http://www.giaodiem.com/mluc/mluc_IV05/1005_txa_nuocmatI.htm
HUYẾT THỐNG NHÂN TỘC ẤY
THƠM MÙI HƯƠNG HOA SỨ TRẮNG?
Đôi mắt với hai hàng mi rợp, gương mặt trái xoan với làn da bồ quân!
Mái tóc dài, óng mượt, thường được gọi là tóc mây, đang chia hai trên đôi
vai, buông xuống mỗi bên ngực. Trà Ngọc Hăn.
Thôn đang ngồi đối diện với cô, cách một bàn nước thấp. Anh lặng nh́n Ngọc
Hăn, cô sinh viên Chăm, cùng tộc người với anh. Cô gái đang cúi xuống đọc
những trang sách đặt cạnh li nước trên tấm kính bàn.
- Em có thể mượn anh cuốn sách này để về sao chụp lại... - Ngọc
Hăn ngước mắt lên nh́n Thôn với đôi mắt to, đen láy, cơ hồ luôn luôn long
lanh nước và ánh cười -. , được không anh? - Hơi ngập ngừng, cô nói -. Em
thấy cuốn biên khảo này hay quá. Em cũng thích trường ca này. - Ngọc Hăn chỉ
vào hai chữ: Chăm - Bà-ni (Cam - Bini) (1) -.
Như chạm vào nỗi niềm nào đó rất nhạy cảm trong tâm hồn Thôn,
câu nói vừa rồi của Trà Ngọc Hăn khiến anh chỉ gật đầu. Một lúc, Thôn mới
mỉm cười:
- Rất tuyệt. Đó là một trường ca bi thảm nhất của nhân tộc chúng
ḿnh. Chuyện t́nh, nhưng đâu chỉ là chuyện t́nh. Ngọc Hăn có nhớ những lần
gặp nhà nghiên cứu Chế Hồng Muối không? Ông ấy thường bảo: Đó là nỗi đau
chia ĺa nhân tộc Chăm, là một trong vài nguyên nhân dẫn đến sự tan ră vương
quốc Chăm. Theo anh, sự chia cắt lănh thổ không quan trọng bằng sự chia ĺa
bởi ư hệ tôn giáo, nhất là do các ư hệ tôn giáo cực đoan, độc đoán, quá
khích. Pô Rô-mê (2), vị vua cuối cùng, đă đoàn kết Bà Chăm và Bà-ni quá muộn...
Sự phân hóa của một cơ thể sống dẫn đến sự đổ máu thường xuyên là không thể
cứu chữa. Đấy là nguyên nhân nội tại, ở tâm thức nhân tộc Chăm... - Thôn
chớp mắt, mỉm cười - . Trường ca ấy mỏng mảnh, nhưng lớn lắm, nặng lắm. Đó
là máu của lịch sử...
- Vâng, em hiểu... - Ngọc Hăn lại cúi đầu, nh́n vào cuốn sách mở,
che giấu xúc động -... Đó cũng là nước mắt của trái tim..., phải không anh?
- Cô ấp úng, hơi ngượng, v́ trót quá t́nh cảm, và v́ cụm từ vừa dùng, đứng
riêng ra, có vẻ hơi sáo -.
Thôn và cô sinh viên hai mươi mốt tuổi cùng chung nỗi im lặng.
Ánh nắng chiều ngoài con hẻm trước mặt nhà hắt vào khung cửa sổ và khung cửa
lớn. Đó là ánh nắng chiếu vào hai trụ cổng, hai cánh cửa sắt sơn màu lam,
các chậu xanh cây kiểng trong hàng rào, chiếu hồng hơn mặt tiền của nhà đối
diện, trước khi hắt vào pḥng khách này.
Bất ngờ, Muống Xanh về. Cô hơi tái mặt, gượng mỉm cười, chào
Ngọc Hăn, lặng lẽ dắt xe lui phía sau nhà. Ngọc Hăn cũng bỏ cuốn sách vào
cặp, xin phép Thôn để ra về. Tiễn chân Ngọc Hăn ở cổng nhà, Thôn tần ngần
một thoáng, nh́n theo bước chân của cô sinh viên ấy. Nhà Ngọc Hăn cũng gần
đây, không cách xa nhà Thôn bao nhiêu, nên cô thư thả đi bộ. Dưới ánh nắng
chiều, mái tóc dài đen óng của Ngọc Hăn như óng ả hơn. Dáng thon thả, đầy
đặn, thanh nhưng tṛn và chắc, bước nhẹ nhàng men theo con hẻm nhỏ, với mái
tóc ấy, Ngọc Hăn gợi trong Thôn một thoáng nao nao, xao xuyến.
Ngỡ quay lại, bước vào pḥng khách, sẽ gặp ngay Muống Xanh với
lời trách ngọt vừa có cớ vừa vô cớ nào đó, nhưng Thôn chỉ thấy có mỗi một
ḿnh anh lúc này.
Thôn nhặt những cuốn sách trên bàn nước, cho vào chỗ cũ trên giá
sách trong tủ. Anh đẩy hai tấm kính che bụi kín lại. Bất giác, Thôn thấy
cuốn lưu ảnh cũ của ba má anh ở ngăn trên cùng, giữa những cuốn sách khác.
Anh mỉm cười một ḿnh, ngậm ngùi, thoáng chút buồn buồn.
Ngồi vào chỗ cũ, nơi Thôn đă ngồi hồi năy để tiếp Trà Ngọc Hăn,
anh cảm thấy bâng khuâng là lạ. Có lẽ Muống Xanh đă lên sân thượng phía sau,
nơi khuất nắng nhờ chiều cao của lầu hàng xóm, chỗ Thị, Trúc Xinh đang tiếp
chuyện Ca-ron. Thôn lắng nghe tiếng nói cười của họ, lan vào pḥng của anh
và của Thị ở giữa sân thượng, lan theo cầu thang, lan xuống lối đi trước hai
pḥng ngủ rồi lan ra pḥng khách này. Thôn cố chú tâm, sao h́nh như không
nghe tiếng cười nói của Muống Xanh. Nhưng chỉ trong một thoáng, anh thấy
ḿnh vớ vẩn, bởi Muống Xanh thường kín đáo, nhỏ nhẹ, làm sao tiếng cười nói
của cô lan xuống tận đây. Thôn đoán Muống Xanh đang hờn mát ǵ đấy. Anh mỉm
cười, thầm bảo, các cô gái bao giờ chẳng thế. Không biết hờn mát, đâu phải
là con gái!
Mới đó, đă hai năm rồi, từ ngày cái tên dân dă, b́nh dị, Muống
Xanh - loài rau muống thân thương của mỗi bữa ăn Việt Nam, xanh ngăn ngắt lá,
xanh trong nước luộc -, thường vang trên môi anh, trong giấc ngủ anh và quen
thân trong căn nhà này. Muống Xanh là chị ruột của Trúc Xinh. Nét mặt, vóc
dáng gần y hệt nhau, nhưng tâm hồn, tính nết, khác nhau rất nhiều. Trúc Xinh
mới vào ở nhà Thôn gần mười hai tháng đă sắp làm đám cưới cùng Hát, anh trai
của Quế Sương. Chuyện t́nh cũng đầy bi kịch!
Anh đang bâng khuâng nghĩ ngợi vẩn vơ, chợt nghe tiếng Thị cười
trên sân thượng vang gịn, vọng xuống. Thôn mỉm cười. Đứa em trai cùng cha
khác mẹ của anh bao giờ cũng vậy, hồn nhiên và vui tươi, hệt như một nét
tính cách Ca-ron.
Chiều chủ nhật này, ông Lam - ba của anh -, cùng mẹ kế của anh
là bà Ḥa đi dự tiệc cưới ở đâu đó. Riêng anh, lại rơi vào một nỗi ngậm ngùi
với những thoáng lan man.
Đúng là nhóm bạn của anh, t́nh cờ nhưng không t́nh cờ, v́ có
chung một cội rễ, nên thân thiết với nhau. Nay lại có thêm Ca-ron. Ngoài
ḍng máu châu Phi da đen của mẹ, trong huyết quản Ca-ron c̣n ấm nồng thêm
ḍng máu thổ dân da đỏ - chủ nhân Tân Lục địa. Ở cô, ḥa thắm hai ḍng máu,
gần như ở thi hào Pút-x-kin (Pouskhine). Ca-ron không có chút Kinh – Chăm –
Môn - Khơ-me... nào trong huyết quản, nhưng lại có niềm cảm thông do sự
trùng hợp về lịch sử. Người da đen châu Phi đến sống tại châu Mỹ, có điều,
người da đen châu Mỹ là những nô lệ, thuở xa xưa, c̣n người Chăm đến lập
quốc tại một phần đất của Phù Nam mênh mông này suốt mười sáu thế kỉ, từ thế
kỉ thứ hai đến thế kỉ thứ mười tám (3). Nhân tộc Chăm kiêu hănh và rực rỡ
văn hóa. Người da đen châu Mỹ mạnh mẽ nhưng bi thảm với thân phận bị đọa đày,
sỉ nhục bởi người da trắng thực dân và di dân. Ca-ron chan ḥa trong nhóm
bạn với sự thấu hiểu bi kịch loài người.
Ngồi lặng lẽ trong một thoáng nghĩ ngợi bâng quơ, Thôn mỉm cười
bồi hồi. Anh không rơ tâm trạng của ḿnh.
lịch sử loài người những cuộc chuyển cư
ĺa cội xót cay hay vung gươm dễ sợ
Anh nhớ hai ḍng thơ của một nhà thơ anh quen biết. Chính Trà
Ngọc Hăn chiều nay đă gợi trong Thôn một nỗi bâng khuâng về lịch sử loài
người, lịch sử của hầu hết các dân tộc trên các đất nước, lịch sử h́nh thành
tất thảy mọi quốc gia.
Muống Xanh, người yêu dấu của anh. Cô gái Đà Nẵng ấy học đại học
ở Hà Nội, vào ở trọ nhà anh để làm việc ở một công ti sản xuất đồ chơi trẻ
em, tuổi mẫu giáo và tuổi tiểu học. Cô là con gái của người bạn gái thuở
sinh viên của mẹ kế. Cô cũng có trong huyết quản một huyết thống Chăm. Muống
Xanh đă cùng Thôn nhiều lần đến thăm tác giả của cuốn sách biên khảo nổi
tiếng, được giải thưởng của một trường đại học lớn ở nước ngoài. Có lần, họ
đi cùng cô sinh viên Trà Ngọc Hăn. Lần gần đây nhất, Thôn cùng Muống Xanh và
Nắng Lụa đến nhà ông. Hôm ấy, dưới giàn hoa giấy bên hông nhà, bên trong
hàng rào lưới sắt, họ t́nh cờ gặp cả ông Trần Nguyễn Phan, bạn của nhà
nghiên cứu Chế Hồng Muối. Ông Phan là người thuần Kinh, nhưng từ thuở nhỏ đă
vô cùng yêu mến, kính phục những tháp đền và tượng điêu khắc Chăm.
''Ḿnh không được là người Chăm. Có điều, cũng v́ lí do bi kịch lịch sử,
từ những cuộc chiến tranh thời Lí, Trần, Lê, rồi chúa Nguyễn, triều Nguyễn,
mà ḿnh thích viết về người Chăm. Có điều, ḿnh chỉ đủ khả năng để viết về
những người lai, Kinh – Chăm – Môn - Khơ-me - những bộ lạc Thủy Chân
Lạp cổ. Rất thú vị là anh Chế Hồng Muối lại cho biết, có rất nhiều người
Chăm từ xa xưa đă sống chung với người Kinh, và trở thành máu của máu, thịt
của thịt, nhất là ở các thế hệ con cháu. Chiến tranh xâm lược là chuyện
của các vua chúa. Người dân Chăm hay người dân Kinh chỉ là nạn nhân của các
cuộc chiến tranh ấy. Và lịch sử đă diễn ra một quá tŕnh ḥa huyết, có
khuynh hướng Kinh hóa. Diễn biến Kinh hóa này lại nằm ngoài ư thức của người
Kinh, ngoài ư thức của cả người Chăm. Diễn biến Kinh hóa này ở các cộng
đồng Kinh - Thủy Chân Lạp cũng tương tự như vậy. Tất nhiên, không hề có ư
thức xâm lược, thực dân văn hóa, dẫn đến sự đồng hóa nào ở diễn tŕnh đó cả.
Sống chung, và mặc nhiên như thế. Ở người Kinh, ư thức chống sự đồng hóa
của Trung Hoa lại rất rơ, rất mạnh mẽ. Chắc hẳn ư thức chống đồng hóa ấy
vô h́nh trung lại khiến người Chăm, Thủy Chân Lạp chịu bị đồng hóa theo
khuynh hướng Kinh hóa. Ví dụ: vợ Kinh, chồng Chăm, vợ không chịu Chăm hóa,
buộc ḷng chồng phải chiều theo vợ, chồng cũng Kinh hóa luôn. Cho dù chồng
Kinh vợ Chăm cũng vậy. Tất cả diễn ra theo quy luật t́nh cảm, quy luật của
trái tim. Ở đấy, bản lĩnh văn hóa Việt được lịch sử bồi bổ, tôi luyện thêm.
Với quan điểm tổng thể, cái nh́n ấy là cục bộ, ở một số buôn, làng, phum,
sóc nào đó,... không có các yếu tố khác chi phối... Nói cách khác, cái nh́n
ấy có thể phiến diện nếu xét trên toàn cục... Dẫu sao, hầu như từ Lạng Sơn
trở vào Quảng B́nh, từ Quảng B́nh trở vào tận vùng đất phù sa do chín cửa
sông bồi tụ ở Nam Bộ, mà tỉnh cuối là Cà Mau, không có người Kinh nào không
ít nhiều mang trong ḿnh huyết thống Chăm - Môn - Khơ-me. Chẳng biết
nói thế có xác thực không. Điều này muốn rơ, hẳn phải có một cuộc tổng điều
tra nhân chủng học với sự phối kết hợp của các cơ quan khoa học liên quan!''
.- Ông Phan đùa -. ''Anh Muối cho biết, hiện tại ở Hà Nội có nhiều làng Chăm
dù quần cư cũng đă Kinh hóa theo quy luật cộng sinh cộng hưởng. Đó là những
làng Chăm nghệ nhân, tù binh vốn bị bắt từ thời Chế Củ, đặc biệt trong chiến
tranh thời Chế Bồng Nga - vua Chăm nổi tiếng dũng mănh, liên tục tấn công
Đại Việt - (4), từ những cuộc chiến tranh Chăm - Việt sau đó. Có thể một bộ
phận không ít tù binh, cư dân Chăm-pa đă được đưa ra Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ,
cho phép được sống phân tán, xen cư với người Việt (5)... Theo nhiều sử liệu,
tư liệu dân tộc học, mă di truyền Anh-đô-nê-giêng (Indonésien) đă ḥa thắm
vào mă di truyền Mông-gô-lô-ít (Mongoloit) từ mấy ngh́n năm trước. Ở Tây
Bắc hiện tại vẫn có một số nhân tộc sử dụng ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Môn - Khơ-me''.
- Ông Phan nh́n vào ông Muối -. ''Da vàng nâu, da vàng sáng ở nhân tộc
Kinh, trên cả nước, từ Bắc chí Nam, có lẽ với tỉ lệ tương đương. Nói thế có
quá cảm tính không? Có người tự bảo là thuần Kinh, ồ, thật ra, biết đâu lại
là thuần Chăm''. - Ông Trần Nguyễn Phan nói với nụ cười thoảng một niềm xa
xăm -.''Tôi chỉ là nghệ sĩ. Tôi trực giác ra sự thật ấy, một sự thật có cơ
sở lịch sử, có cơ sở t́nh cảm. Thây mặc vua chúa của các bên với lưỡi gươm
và vó ngựa trên xác dân Việt - Chăm - Môn - Khơ-me... Hầu hết người
từ Nam Quan trở vào tận Cà Mau, đều là sản phẩm của bi kịch lịch sử ấy. Ḍng
máu chúng ta đang mang trong cơ thể mỗi người là máu ḥa chung chảy ra từ bi
kịch lịch sử ấy. Dẫu sao, không thể chiết tách huyết thống Việt - Chăm -
Môn - Khơ-me... trong mỗi người ra được! Máu thực và máu văn hóa. Và
đây không chỉ là vấn đề của Tổ quốc Việt Nam thống nhất, mà là vấn đề chung
của mọi dân tộc, mọi quốc gia trên thế giới. Lịch sử đă thuộc về quá khứ,
không thể thay đổi quá khứ được. Bằng ḍng máu đă ḥa huyết, gồm cả ḥa
chung văn hóa, chúng ta đành phải (hoặc phải nên) có chung một lịch sử dân
tộc, kể cả lịch sử đầy bi kịch, kể cả việc chung một tương lai, tương lai
Việt Nam, một đất nước gồm năm mươi mấy nhân tộc. Lịch sử đă ḥa huyết cho
chúng ta, rồi cho thế hệ mai sau từ máu của thế hệ chúng ta, chúng ta không
c̣n chọn lựa nào nữa!''. - Ông Phan cười vui -. ''Cũng mừng là anh Chế Hồng
Muối và Thôn c̣n giữ được tính thuần tộc''. Ông Chế Hồng Muối mỉm cười, bâng
khuâng: ''Lịch sử đă ḥa huyết, đúng là chẳng c̣n sự chọn lựa nào nữa! Chúng
ta bị (hoặc được) lịch sử sinh nở ra, dẫu bi kịch thế nào, cũng đă trở thành
đồng bào''. Ông Trần Nguyễn Phan cũng mỉm cười: ''Mai này hoặc mốt
kia, người Chăm thuần tộc hay Chăm lai, Khơ-me lai sẽ cùng người Kinh lănh
đạo Việt Nam. Bằng dự cảm của người làm thơ, tôi tin vào điều đó một cách
mănh liệt. Là người thuần Kinh, tôi vẫn mong sử kí sẽ có những trang rất đẹp
ở tương lai. Lịch sử sẽ b́nh đẳng, công bằng. Dân tộc Việt Nam chúng ta, gồm
cả người Kinh lai ở Đàng Ngoài, lai trong ṿng tay biên giới, với các
nhân tộc khác, gốc Lào, gốc Thái, gốc Tạng, gốc Miến, vân vân, chỉ là một...''
(6). - Ông Phan cười -. ''... Dẫu gốc “ngụy”, tôi cũng vẫn là người Kinh, có
điều là Kinh “ngụy”. Kinh “ngụy” cũng là Việt!''. - Ông cười tếu -. ''Nhưng
đấy là tôi đùa. Vấn đề lí lịch chính trị, tôn giáo, trước mắt là nặng nề,
nhưng ngẫm lại suốt chiều dài lịch sử, triều đại này thay thế triều đại kia,
vân vân, th́ chả là ǵ cả! Trên quan điểm mới về con người, tôi cũng thấy
vấn đề đó chả có nghĩa lí ǵ! Hẳn quan điểm tôi chẳng khác quan điểm luật
pháp, tuyên ngôn về nhân quyền. Vấn đề nhân tộc có lẽ thâm sâu hơn, xương
tủy nhất. Có người rất đau đớn, rất quằn quại về gốc tích nhân tộc. Cứ da
vàng nâu là Anh-đô, cứ da vàng sáng là Mông-gô, chưa kể tới tóc xoăn hay
tóc thẳng, mắt nâu hay mắt đen, sóng mũi găy hay không... Và trong thâm
tâm sinh mặc cảm!''. - Ông Phan lại cười -. ''Đấy là cường điệu cho vui. Tôi
có viết một cuốn tiểu thuyết có ít nhiều yếu tố tâm truyện về t́nh cảm yêu
đương riêng tư. Nhân vật hoàn toàn hư cấu của tôi lại là một anh giáo da nâu
sẫm như thể lai Chăm, lai Ấn - các nhân tộc có yếu tố nhân chủng gần
gũi với các nhân tộc châu Phi. Với thủ pháp hư cấu nghịch lí, phi thực, nhân
vật phân thân, bản sao, cái bóng, ''cái tôi'' thứ hai của anh ta lại có nước
da vàng sáng. Nhân vật Niên-anh-đô-nê-giêng và nhân vật
Phan-mông-gô-lô-ít chỉ là một!''. - Ông Phan cười khoái trá về thủ pháp
nghệ thuật, nhưng rồi trong thoáng chốc, nét mặt ông trở nên nghĩ ngợi -.''Tất
nhiên h́nh tượng hư cấu vẫn rất máu thịt... Như một cầu thủ bóng đá trên sân
cỏ với những cái bóng của ḿnh, tất nhiên không dám ví là tháp Bay-on (Bayon)
bốn mặt, tôi muốn nói: ''Nâu là trắng, trắng là nâu, đều là da vàng máu đỏ
Việt Nam''. Trầm ngâm một lúc, ông Muối nh́n chúng tôi: ''Lịch sử nhân loại
đau đớn lắm. Người Bách Việt, trong đó có người Kinh, đă bị chủ nghĩa bành
trướng Hán tộc ở Trung nguyên Trung Hoa xưa lấn đất. Đất Quảng Đông, Quảng
Tây (Lưỡng Quảng) vốn của người Bách Việt (7). Nhân tộc Chăm cũng từ Nam Đảo
dong thuyền cập bến vào dải đất chúng ta đang sống để lập quốc. Và thật ra,
dân số hồi đó có bao nhiêu đâu! C̣n vùng đất Nam Bộ chỉ là đất hoang, đất
của rừng tràm, rừng đước, rừng bần. Phần lớn, thuở ấy, là đất ngập mặn và
śnh lầy, do đó gọi là Thủy Chân Lạp (có nghĩa là vùng đất Chân Lạp ngập
nước, xâm xấp nước). Cả Lục Chân Lạp lẫn Thủy Chân Lạp đều là đất nước của
''vương quốc Phù Nam''. Bộ lạc Khơ-me mạnh nhất, văn minh nhất từ phía Bắc
tràn xuống, chiếm nốt ''vương quốc''này. Có sử liệu ghi ''vương quốc'' này
vốn rất mênh mông, từng bao gồm cả Miến Điện (Myanmar), Thái Lan, Lào, Đại
Việt, Chăm-pa, Chân Lạp (Campuchia)... Vâng, vương quốc Khơ-me đă chiếm cứ
phần đất cuối cùng của Phù Nam (Bnam, Phnomn?)... Đất rộng, dân thưa, vậy đó,
mà vẫn chiến tranh, chiến tranh giữa Lục Chân Lạp (vương quốc Khơ-me) với
Thái Lan, với Chăm, chiến tranh giữa Chăm với Việt, giữa Chăm với Trung Hoa...
Các thái thú người Hán Hoa cổ đại trong các thế kỉ xâm lược, chiếm đóng An
Nam, Chăm-pa, có kẻ đă tàn sát quá nửa dân tộc Chăm. Đại Việt sử kí toàn
thư cũng như nhiều thư tịch cổ Trung Hoa c̣n ghi nhận rơ sự thể
tàn khốc, bi thảm đó. Sự thật lịch sử của châu Âu, châu Phi, châu Úc cũng
vậy thôi, theo quy luật ''người ăn thịt người'' kinh sợ... Thôi, dẫu
sao, chúng ta đă là đồng bào rồi''. ''Thật sự là Đàng Trong và Đàng Ngoài từ
sau cuộc thống nhất của Quang Trung (8) lại diễn ra một quá tŕnh ḥa huyết.
Máu nhân tộc Chăm, nhân tộc Môn - Khơ-me (gồm các nhân tộc ở Trường
Sơn) đă ḥa thắm khắp cơ thể sống Việt Nam, từ Nam chí Bắc, làm nên máu của
máu, thịt của thịt''. - Ông Phan lại nói -. ''Đấy là kinh nghiệm lịch sử.
Không ai bịt miệng được tiếng nói của khát vọng độc lập, tự do Việt Nam. Bộ
sử biên niên ''người ăn thịt người'' của nhân loại phải mở ra những
chương tương lai chói ngời ư chí độc lập, tự do''.
Đó là câu chuyện của buổi chiều gần đây, Thôn chợt nhớ lại với
những câu rời tự dưng được ghép nối trong kí ức anh. Nỗi đau xưa đă cũ lắm
rồi. Đúng vậy. Bây giờ, Tổ quốc của nhân tộc Chăm đâu chỉ vỏn vẹn dải đất
Nam Trung Bộ. Nhân tộc Chăm làm chủ cả lănh thổ Việt Nam hiện tại. Lịch sử
vương quốc Chăm là một bộ phận của lịch sử Việt Nam. Cũng như vậy, lịch sử
vùng đất hoang vu Thủy Chân Lạp (Nam Bộ) cũng là lịch sử Việt Nam. Không ai
có quyền lấy bi kịch lịch sử để bịt miệng tương lai, làm suy yếu ư chí độc
lập, tự do của dân tộc Việt Nam.
Ồ, Thôn mỉm cười, bâng khuâng, tự bảo, dẫu sao cũng cần chiêm
nghiệm quá khứ để hướng vào hiện tại, hướng tới tương lai. Và đúng vậy, nỗi
đau xưa đă cũ lắm rồi. Nhưng chiều nay, bất ngờ anh lại nhớ, thoáng nhớ gợi
lên từ Ngọc Hăn.
Bi kịch trong trường ca Chăm - Bà-ni (Cam - Bini), cũng
chính là bi kịch của ba anh và mẹ ruột anh. Thôn nhớ như khắc vào trái tim
anh h́nh ảnh chàng thanh niên Chăm Hồi giáo tên Chế Bồng Lam và người con
gái Chăm Bà-la-môn tên Đàng Thị Sương, trong cuốn lưu ảnh cất ở ngăn tủ sách.
Đó là những tấm ảnh ba mẹ anh ngày xưa, thuở ông Lam c̣n trẻ, mẹ ruột anh
chưa mất v́ bệnh. Hai người, một từ Ninh Thuận vào Sài G̣n theo học, một vốn
cư trú từ lâu ở thành phố này, gặp nhau, yêu nhau, và thoát li gia đ́nh hai
bên, thoát li Bà-la-môn, thoát li Hồi giáo, hai tôn giáo ngoại nhập đă tạo
ra sự xâu xé, tàn sát lẫn nhau trong nhân tộc Chăm. Thoát li, để trở về với
tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Chăm vốn có tự lâu đời, trở về với bản
sắc nhân tộc. Phải đâu cuộc thoát li ấy không làm rơi nước mắt. Tất nhiên
không đến nỗi phải chịu cái chết thảm khốc như đôi t́nh nhân trong trường ca
Chăm - Bà-ni (Cam - Bini).
Thôn chỉ biết mỉm cười buồn bă với hồi ức. Đúng là ba mẹ anh
không c̣n chọn lựa nào khác. Họ đă sáng suốt, sáng suốt trong đau đớn. Thôn
chợt một lần nữa tự hào về bản lĩnh của ba mẹ.
Bất giác, Thôn lại nhớ một bài thơ đă thuộc từ lâu:
Pô Sha-nư
đang trưa Pô Sha-nư
hương muối biển trên đồi mằn mặn gió
thánh thót tiếng chim lảnh lót, h́nh như
nắng vỡ
h́nh như điệu múa rung trào trúc tre hoa cỏ
Pô Sha-nư
tháp cổ
h́nh như
đôi ba cánh buồm phần phật màu gạch đỏ
trôi bồng bềnh lắc lư
vượt mặt phẳng biển cong xa mờ cách trở
vẫn bây giờ neo bờ Phan Thiết nhớ
Pô Sha-nư
chiếc thuyền này ''ông hoàng'' nào đến ở
nhà sư nào mơ gơ kinh ru
pháo đài thuở nào đạn găm súng nổ
người thơ nào, h́nh như, tương tư
(chỉ được thoáng yêu mà dằng dặc khổ
thù hận phụ phàng đến oằn oại ngất ngư)
tự đánh lạc nỗi đau
- ḷng tháp gió ù ù
lịch sử loài người những cuộc chuyển cư
ĺa cội xót cay, hay vung gươm dễ sợ -
ảo giác ngỡ du thuyền, Pô Sha-nư
dập dềnh sóng vỗ
cơi đất cuối cùng đây ư
vương quốc lưu dân sụp đổ
Pô Sha-nư
tháp thờ hiu hắt, h́nh như
công chúa c̣n đâu đó
mắt nh́n buồn thăm thẳm thâm u
huyền bí màu da (nâu hồng Ấn Độ)
gốc tiếng In-đô - chùm đảo xa mù
Pô Sha-nư! Pô Sha-nư!
nhưng h́nh như
người người hành hương lên đồi gió
thương Hàn Mặc Tử
ngẫm chuyện t́nh
từ độ...
(giá không có tứ thơ
- giết người trong mộng mơ -
quằn đau đến man rợ)...
và yêu ơi nét duyên Kinh Chăm
mận chín ngọt lừ
ấm áp nắng trưa bên tháp lạnh hoang vu
sóng biển ngời rực rỡ.
Thôn nghẹn ngào. Anh biết, không phải là ''du thuyền'', đó là
chiến thuyền kiêu hănh từ Nam Đảo cập bến Phù Nam, và hẳn những lưỡi gươm đă
vung lên, đẩy các thổ dân Môn - Khơ-me chạy trốn vào đại ngàn Tây
Nguyên (9) ... Vương quốc Chăm h́nh thành để rồi sụp đổ... Rồi ''ông hoàng''
thực dân da trắng của nước Pháp xa xăm lại đến, đến để đầu hàng, thảm hại về
lại xứ Pháp... Pháo đài Pháp cũ, lại súng đạn Mỹ mới... Thi sĩ Chúa, nhà sư
Phật... Thôn chẳng biết có phải bi kịch đẫm máu đă được thơ ca mơ hồ hóa,
bút thơ vẽ lại hiện thực bằng thi pháp tranh lụa, mờ nḥa sương khói chăng.
Quên hết mọi nỗi đau để chỉ hành hương đến một thoáng chuyện t́nh... T́nh
yêu của nhà thơ, sao hóa thành thù hận đến man rợ thế kia... Nhạt nḥa đi bi
kịch lịch sử, sự lừa dối yêu đương, để rực rỡ lên sóng biển ngời, nắng trưa
ấm áp... Thôn hiểu, vẫn c̣n đó những câu hỏi neo vào lịch sử, có điều,
bi kịch loài người từ thuở hồng hoang đến bây giờ, tranh đoạt, chém giết,
xâm lược, sáp nhập, chia ĺa, thù hận, là có thật. Và cũng có thật hiện tại
ḥa b́nh, đoàn kết trong ư chí thống nhất Việt Nam, độc lập, tự do, b́nh
đẳng Việt Nam...
tâm hồn Trăm Việt
bỏ lại Lưỡng Quảng mênh mông,
nỗi giận hóa núi rừng
rồng giương móng - chĩa sắt -
chặn bàn chân giặc
cánh c̣ lửa trên cán thép Trường Sơn
x̣e bóng mát
sóng gió lấp láy cần đàn,
dạt dào xao xuyến luyến
rung.
ca dao Nam Ai Nam B́nh
viên gạch Hồi In-đô c̣n ướt đất Phù Nam
Shi-va tây bắc xa xăm?
vượt biển xanh? hay bươn rừng?
đỏ nung trên băi bờ thưa
vắng
trống đồng chim Lạc Việt Thường
đành vùi bùn tro thầm
lặng!
và sáu-tám-Kinh-Mường
măi thắm hồng
hồn lục-bát-Thái-Chăm.
gốc giọng Thạch Sanh
gà rừng gáy Óc Eo - trên vùi lấp cảng
chợ xanh tràm
cây đước choăi rễ lấy ḿnh giữ phù sa
Hy-ma xứ lạ
máu Kinh Tày pha Chăm
chất tiếng giờ đây ngọt
quá
giữa bát ngát bùn hoang
bác Ba Phi Khơ-me ha hả
tẩm giọng
t́nh
hương đường thốt nốt phương nam!
trong ṿng tay biên giới
vầng trán da chàm Việt Kinh
ấm nụ hôn Việt Chăm nâu hồng
(chợt ngán ngẩm những tranh đoạt
những hàng rào vàng, đen, trắng, ''đỏ'')
tiếng lục lạc reo trên tay
lung liêng
nắng thơm tháp cổ
mỉm cười nh́n uyên ương tung vó ngựa
soải dài suốt dải non sông.
Thôn đọc thầm bốn bài thơ tứ b́nh trên vách. Anh nhớ cô bạn gái
nghiên cứu sinh, đang miệt mài với chuyên đề về lịch sử Đông Nam Á, đă tâm
sự với anh, trong một lần đi điền dă: ''Tư tưởng Việt Nam khác với các tư
tưởng khác. Việt Nam tồn tại là nhờ tư tưởng độc lập, tự do: Bất cứ giá nào
cũng phải đấu tranh giành độc lập, giành tự do cho Tổ quốc và dân tộc. Tư
tưởng ta bàn với nhau có phải là tư tưởng thỏa hiệp không? Theo người Việt
Nam chúng ta, chúng ta sẽ không bao giờ thỏa hiệp như vậy, cho dù lịch sử
Việt đă có ngót ngh́n năm phải mềm dẻo, mềm dẻo nhưng quật cường, luôn luôn
quật cường... Nhưng... chủ trương đoàn kết đại gia đ́nh các nhân tộc Việt
Nam trước đây và hiện tại của Đảng Cộng Sản Việt Nam là đoàn kết trong b́nh
đẳng, b́nh đẳng trên mọi phương diện''. - Cô bạn gái nh́n Thôn, hơi ngập
ngừng, lại mỉm cười nói -. ''Hẳn là chúng ḿnh đă thừa biết, trên đất nước
Việt Nam gồm năm mươi mấy nhân tộc hiện nay, chỉ có mỗi một nhân tộc Chăm là
có quyền đấu tranh đ̣i quyền tự trị hoặc đấu tranh phục quốc, phục hồi vương
quốc Chăm-pa, v́ nhân tộc Chăm từng thành lập được một vương quốc có bề dày
lịch sử; c̣n hai “nước” Thủy Xá, Hỏa Xá ở Tây Nguyên th́ chỉ là hai bộ tộc
lớn mà thôi''. - Như chạm vào nỗi đau, cô bạn gái khẽ cắn môi, buồn buồn -.
''Có thể nói cho đến cùng, chính nghĩa vẫn không thuộc về nhân tộc Chăm, mà
thuộc về ''vương quốc Phù Nam'', những cư dân cổ nhất ở vùng đất này...
Vấn nạn lịch sử vẫn c̣n đó, cho mọi đất nước, mọi dân tộc trên thế giới...
Ở các quốc gia Đông Nam Á này, các nhà sử học vẫn cắm những dấu hỏi về nguồn
gốc dân tộc và lịch sử đất nước họ''. - Cô bạn gái lại nh́n Thôn -. ''Trái
đất ba phần tư nước mắt, Đi như giọt lệ giữa không trung''. Xuân Diệu đă
viết như vậy. Và... vấn đề phục quốc, ở riêng trường hợp Chăm-pa, tại nước
Việt Nam chúng ḿnh, là tùy nhân tộc Chăm. Đấy là vấn đề của nhà tù, súng
đạn. Hẳn là thất bại về cơ sở lí luận, cơ sở lịch sử, và thực lực chiến đấu.
Tôi sợ hăi, không dính líu đến. Tôi là người Việt, chỉ ngẫm về vấn đề lịch
sử để lại. Tổ tiên người Chăm và tổ tiên người Việt, kể cả tổ tiên người
Khơ-me, đều là nạn nhân của nhau và đều là thực dân của nhau. Tôi căm
giận Chế Củ, Chế Bồng Nga... C̣n Chế Mân, thực chất là chỉ trả lại đất Việt
Thường, B́nh Văn (?) (Châu Ô, Châu Lí) của vua Hùng đă bị chiếm mà thôi! Tôi
biết ơn các vua chúa Việt đă trừng phạt vua chúa Chăm-pa xâm lược, trừng
phạt một cách thích đáng, nhưng cũng căm giận họ xâm lược đất nước Chăm-pa''.
- Cô bạn hiểu ḿnh trót khoa học một cách thẳng thừng, thiếu tế nhị, có thể
đă chạm đến ḷng tự ái nhân tộc -. ''Xin lỗi, bây giờ, vấn đề lịch
sử ấy đă trở thành vấn đề nội bộ Việt Nam. Kinh cũng như Chăm, đều là hai
trong những nhân tộc anh hùng. Tất cả là do bi kịch loài người, tham vọng
vua chúa. Kinh hay Chăm, Môn hay Khơ-me ... cũng là một!
V́ Việt Nam chúng ta, chúng ta phải làm sáng tỏ vấn đề chung, phải đánh giá
cho thật chính xác mỗi nhân vật lịch sử, trên quan điểm lịch sử - cụ thể.
Chúng ta không muốn lịch sử bị ''cưỡng hiếp và bôi nhọ'', kiểu sa-đích (sadisme)...''.
- Người bạn gái lại nói -. ''Dẫu sao, lịch sử cũng là vấn đề đă qua... Mọi
sự thể đều có tính cụ thể, Chăm-pa là Chăm-pa, không thể đánh đồng bằng các
ẩn dụ văn học một cách nhập nhằng...''. - Người bạn gái nghiên cứu sinh ấy
lại nói với giọng trầm lắng -. ''Ḿnh nói vậy, có ǵ không phải, quá đáng,
các bạn vui ḷng phản biện cho''.
Thôn lại nh́n lên tường pḥng khách, nơi bộ tứ b́nh bằng sơn mài
được treo cạnh bức phù điêu tháp Chăm bằng đá. Bốn bài thơ ngắn được viết
với thư pháp chữ quốc ngữ bằng nét bút của họa sĩ, đă được phủ lên từng lớp
sơn mài. Tranh bằng chữ. Đúng là trái tim thơ ca muốn bay lượn trên mặt đất
lịch sử.
Sau lưng Thôn có tiếng động khẽ. Anh quay mặt lại, mỉm cười với
Muống Xanh, thay v́ tiếng thở dài do ch́m lâu vào thơ ca, do muốn thoát khỏi
ngực nỗi niềm đă quá xưa cũ.
- Lên sân thượng cho thoáng gió đi anh. - Muống Xanh khẽ khàng
nói -. Sao buồn vậy... - Câu hỏi buông nhẹ, dịu dàng -.
Đứng bật dậy, anh nh́n vào gương mặt trắng khắc khổ, triền miên
một nỗi buồn nào đó, nhưng vẫn tỏa sáng nét nhân hậu của Muống Xanh. Anh gật
đầu, bước đi trước. Lên cầu thang, đến chỗ nghỉ, Thôn đợi Muống Xanh. Lần
này, anh nh́n vào đôi mắt cô:
- Muống Xanh! Em có một nửa trong người là huyết thống Chăm thật
chứ? - Giọng Thôn trầm hẳn -.
Mở to mắt, im lặng một lúc,
Muống Xanh nói:
- Em thấy anh lạ quá đi mất. Đừng hỏi điều đó nữa. Vấn đề là
trái tim. Vấn đề là cái đầu. Em yêu quư lịch sử và văn hóa Chăm như yêu quư
lịch sử và văn hóa Kinh. T́nh yêu ấy như thế nào, anh rơ rồi. - Cô vẫn nói
bằng giọng Đà Nẵng chuẩn -.
Thôn im lặng, bước lên cầu thang. Anh nghĩ đến việc xét nghiệm y
tế tiền hôn nhân, trong đó quan trọng nhất là việc xác định các yếu tố di
truyền sắc tộc. Thôn cũng thấy vừa rồi anh trót thô lỗ quá, nhưng không thể
khác được, bởi lẽ, cho dù anh không thích lắm chủ nghĩa huyết tộc, anh vẫn
muốn số dân Chăm thuần tộc quá ít ỏi hiện tại măi giữ được tính thuần tộc.
Thôn lại im lặng bước. Thoáng qua đầu anh h́nh ảnh Ngọc Hăn!
Nhưng rồi, Thôn tự hỏi, có phải những người thuần Kinh như ông
Phan đang bị các thế lực Pháp, Nhật, Mỹ, Trung Quốc... ''bịt miệng'' không?
Ông ấy không hề kích động phong trào phục quốc Chăm. Và liệu những
người thuần Chăm như Thôn, và gần một trăm ngàn dân Chăm thuần tộc khác có
bị các nước tư bản đế quốc lợi dụng? Thôn tự hỏi một lần nữa, nghe cảm giác
nhói ḷng, thắt ngực trong anh. Thôn đă tự thô bạo, tàn nhẫn với câu tự hỏi
trung thực!
Non một trăm ngàn dân Chăm! Một nửa của một trăm ngàn ấy sinh
sống khá tập trung ở Ninh Thuận, B́nh Thuận. Một nửa khác sống rải rác từng
nhóm nhỏ ở vài tỉnh thành. Có thể kể thêm vài chục ngàn người thuộc nhân tộc
Ê-đê, Ra-g- lay (Êđê, Raglay) cùng ngữ hệ Nam Đảo đang sinh sống ở Tây
Nguyên. Ê-đê, Ra-g-lay vốn là hai nhân tộc thiểu số của vương quốc Chăm cổ,
liệu bây giờ họ có đồng ư sống chung với nhân tộc Chăm?
Đứng trước giá sách ở pḥng làm việc, Thôn bảo Muống Xanh khi cô
bước tới gần anh:
- Em ra sân thượng với các bạn đi. Thông cảm nhé! Muống Xanh thở
dài, bước ra. Thôn cầm cuốn sổ ghi chép của anh đă úa vàng, lật dở những
trang giấy chằng chịt chữ:
I. Vấn đề ''vương quốc Phù Nam'' (giả thuyết):
1. Xác định cư dân đầu tiên của lănh thổ:
''Indonésien''.
2. Khởi đầu, một
hoặc vài bộ lạc thị tộc hùng mạnh nhất, (có thể là người Môn), tuyên bố chủ
quyền trên toàn bộ lănh thổ Phù Nam mênh mông. Hàng vạn bộ lạc khác sống đời
sống hoang dă kiểu săn bắt hái lượm, có thể phần lớn không biết đến bộ lạc
hùng mạnh đă tuyên bố chủ quyền. Hiện tại, cuối thế kỉ XX, vẫn c̣n có những
bộ lạc mới được phát hiện ở Trường Sơn, nữa là thời cổ xưa ấy!
3. Các nhân tộc ở Thái Lan, Miến Điện, Việt
Nam... từ Vân Nam, Lưỡng Quảng tràn xuống do sự bành trướng Hán tộc, và lập
quốc tại ''vương quốc Phù Nam''...
II. Vấn đề xâm lược Chăm-pa (Lâm Ấp, Chiêm Thành, nước Hời
[nói trại âm “Hồi” (?)]...):
1. V́ Chăm-pa quấy
phá, xâm lược, cướp bóc (cả phụ nữ cũng bị bắt về Chăm-pa), Đại Việt phải có
cách đối phó.
2. Nhiều lần cho Tàu mượn đường đánh Đại Việt.
Đại Việt không yên ổn ở phía Nam.
3. Đại Việt buộc ḷng phải chống xâm lược bằng
cách tấn công, ''tiêu diệt'' Chăm-pa để rảnh tay đối phó với Trung Hoa.
4. Bằng biện pháp thực dân ''ḥa huyết'', dân
Việt (gồm nhiều nhân tộc) đă trở thành chủ nhân của lănh thổ này.
5. Nhân dân Đại Việt vốn hiếu ḥa. Trong điều
kiện lịch sử - cụ thể, ''người ăn thịt người'', để tự vệ, buộc ḷng nước Đại
Việt rồi Đàng Trong phải ''tiêu diệt'' Chăm-pa và chiếm Thủy Chân Lạp. Cuộc
''xâm lược tiệm tiến'' này khác về bản chất với những cuộc viễn chinh, xâm
lược ở châu Mỹ, châu Uằc, châu Phi...
6. Nhân tộc Chăm đă mất nước đúng ba trăm năm, kể
từ 1693. Phục quốc Chăm? FULRO. (10)? đoàn kết trong b́nh đẳng thật sự?
Ca-ron, đen nâu, chắc lẳn và duyên dáng, đang chuyện tṛ vui vẻ
với Thị và Trúc Xinh, bất ngờ bước vào.
- Định tŕnh luận án tiến sĩ
luôn sao, ông phó pḥng văn hóa? - Ca-ron đùa -. Thị mới nói anh chê cái
bằng thạc sĩ đă có, phải vậy không? - Ca-ron cười thật tươi với đôi môi
mọng, ngọt ngào màu nho tím -.
- Năy giờ, vẩn vơ vớ vẩn, có đọc sách, ghi chép ǵ đâu! - Thôn
đành mỉm cười, bước ra với Muống Xanh và các bạn -. Ồ, không ngờ dạo này
vốn từ tiếng Việt của Ca-ron phong phú vậy.
Ca-ron cười khúc khích:
- Nguyên câu vừa rồi, em lặp lại của Thị đó.
Ngồi nghe các bạn chuyện tṛ, Thôn vẫn gặp nét mặt không vui của Trúc
Xinh. Anh biết cô đang âu lo cho cuộc hôn nhân với Hát. Trước đây, nét sầu
muộn không hề có ở Trúc Xinh. Điều đó khiến Trúc Xinh giống chị nhưng khác
hẳn chị. Bây giờ, hai chị em ruột, Trúc Xinh và Muống Xanh, không chỉ giống
nhau ở tấm ảnh chụp. Họ càng giống nhau hơn trước mặt Thôn về thần sắc.
Chỉ có Ca-ron và Thị là vẫn hồn nhiên, vui vẻ.
Một lát, Ca-ron rút từ xách tay ra một cuốn băng h́nh.
- ''Người da đỏ trong ngăn tủ'', The Indian in the
cupboard. Hôm qua, ngang qua đường Huỳnh Thúc Kháng ở quận Một, em t́nh
cờ mua được cuốn băng này. Hay quá. Rất hay.
- Anh và Muống Xanh xem rồi. - Thôn nói -. Có lẽ Thị và Trúc
Xinh chưa.
- Ồ, vậy sao! - Ca-ron cụt hứng -. Anh thấy hay chứ?
- Hay. Cảm động. Cấu tứ giỏi. - Thôn cười -. Nhưng tư tưởng của
cuốn phim cũ quá. Anh cảm nhận như vậy.
- Chuyện thế nào anh? - Thị hỏi -.
- Hai đứa trẻ học lịch sử về thời ḱ người da trắng châu Âu xâm
lược, tàn sát người da đỏ châu Mỹ. Một đứa da trắng, một đứa da nâu bị ám
ảnh. Chúng chơi đồ chơi, có tượng người da đỏ, có tượng người da trắng, có
tượng người lính thực dân Anh cứu thương... Chúng thấy lịch sử ở các mẩu đồ
chơi ấy. Chúng ngỡ các mẩu tượng bắn nhau khi xem phim lịch sử về giai đoạn
viễn chinh, xâm lược của người da trắng ở châu Mỹ. Giá như ch́a khóa giải
quyết vấn đề là Tổ chức Chữ Thập đỏ, Tổ chức Trăng Non đỏ. Nhưng hai tổ chức
ấy hồi đó làm ǵ đă có! Vả lại, xâm lược và chống xâm lược là vấn đề chính
trị, quân sự... Tổ chức Chữ Thập đỏ, Tổ chức Trăng Non đỏ sau này mới có,
lại là hai tổ chức vốn siêu chính thể, siêu ư hệ, siêu giai cấp, siêu chủng
tộc, siêu tôn giáo... - Thôn buộc ḷng phải bày tỏ ư tưởng của ḿnh -. Tất
cả do tham vọng của vua chúa... Ca-ron, bạn biết cho không, vấn đề dân
tộc vốn thâm sâu, xương tủy nhất. Đó là vấn đề trên mọi vấn đề. Tôn giáo, ư
thức hệ, chính thể, giai cấp... chả là ǵ cả, so với vấn đề dân tộc. C̣n so
với t́nh yêu đương, yêu đương chỉ là thứ vớ vẩn! Có thể vứt vào sọt rác
những tôn giáo, ư hệ, chính thể, quyền lợi giai cấp, t́nh cảm gia đ́nh...
nhưng vấn đề dân tộc (gồm nhiều nhân tộc) th́ không bao giờ! Bạn hiểu
cho điều đó không?
Bốn người trẻ tuổi lặng lẽ suy
nghĩ.
Thôn bước vào pḥng làm việc, đi ra sân thượng phía trước. Nắng
chiều vẫn c̣n chói rực trên những mái tôn của những nhà láng giềng. Giàn hoa
giấy phủ kín sân lát gạch bông. Lá rụng đầy, anh và những người bạn trong
nhà chưa kịp quét. Thôn lững thững bước. Nắng xuyên qua kẽ lá, cành và hoa,
rơi trên ḿnh anh. Thôn vẫn quên bẵng nắng. Anh bước đến lan can, t́ cả hai
bàn tay lên trên thanh ống sắt tṛn c̣n ấm hơi nắng lúc xế trưa. Thôn nh́n
xuống con hẻm nhỏ, nơi Trà Ngọc Hăn hồi năy đă bước về nhà trong cái nh́n
dơi theo của anh, cái nh́n có thoáng mộng tưởng.
một-đi-không-trở-lại và ảnh ảo
tôi xin trố mắt lặng nh́n
dáng mơ Chiêm nữ xưa in chân trời
bước từ tháp nắng về đời
áo xiêm chói đỏ trên lời hát xa.
Như bị mê hoặc bởi nỗi đau xưa đă cũ, anh chợt nhớ bài thơ nhỏ.
Đúng là lịch sử đă một đi không trở lại, nhưng ảnh ảo ấy không phải là ảnh
ảo, lại là ảnh thực. Tất nhiên, căn nhà anh không phải là tháp Chăm xưa,
trái tim anh cũng chưa hẳn là tháp ấy - anh cảm thấy chưa xứng đáng, không
ai xứng đáng. Anh vẫn mong có những ngọn tháp chỉ để tưởng niệm các anh hùng
Chăm nhân bản, chỉ để thờ lịch sử Chăm kiêu hănh và bi thảm, để hướng tới
tương lai sáng tươi như nhà nghiên cứu Chế Hồng Muối, cả ông Trần Nguyễn
Phan lẫn anh đều thành khẩn và hi vọng.
Thôn thầm đọc trong tim những câu thơ đầy thao thức của trường
ca G-lang A-nác (Glang Anak) (11) cổ, nỗi thao thức t́m sinh lộ cho
vương quốc Chăm. Vâng. Anh đă nh́n thấy sinh lộ của nhân tộc Chăm, không
phải là vương quốc, trên con đường Việt Nam.
Thôn ngỡ đang nh́n thấy Đền thờ Tổ Quốc Việt Nam
của năm mươi bốn nhân tộc b́nh đẳng trên đỉnh Hải Vân, trung tâm điểm của
đất nước xă hội chủ nghĩa mới mẻ, độc lập - Việt Nam.
Mặc những đốm nắng c̣n nóng bỏng lấp lóa trên tóc, trên lưng áo,
Thôn lại nghe vang thầm trong tâm hồn những ḍng lục bát Kinh Chăm - hơi thở
lục bát đă quyện ḥa từ ngh́n năm xưa - về một nhà thơ, về một thuở Điêu
Tàn, thời Pháp xâm lược:
đức tin nghiệp chướng ngây ngô
niềm mất nước hóa giấc mơ kinh hoàng
thơ ai trên gạch tháp Chàm
mười bảy tuổi, vội điêu tàn tóc xanh
bóng ma gào khóc chiến tranh
đau trong đau, đă kết thành, triệu năm...
Thôn đứng sững sờ, măi cho đến khi Muống Xanh bước ra t́m, khẽ
gọi anh. Anh quay mặt lại với một nụ cười mỉm. Anh không băn khoăn về gốc
Chăm của Muống Xanh nữa. Thôn đang hướng trái tim về Trà Ngọc Hăn!
- Anh đang nghĩ ǵ vậy? - Muống Xanh khẽ hỏi -.
- Nhân tộc và dân tộc cũng chỉ là một phạm trù lịch sử sao?
Những con cáo già trên thế giới hiện nay muốn biến tất cả thành tṛ hề,
Muống Xanh à! - Thôn nói, giọng buồn buồn -. Anh thật ḷng không muốn trở
thành rô-bốt của chúng!
Muống Xanh nhẫn nại mỉm cười. Không phải lần đầu tiên anh nói
đến điều này. Cô cũng không lạ ǵ nỗi đau mất nước và ám ảnh phục quốc của
người Chăm.
- Người Kinh lai Chăm – Môn - Khơ-me đang trùng trùng
điệp điệp quanh ta. Cho dù ba nhân tộc cùng ngữ hệ Nam Đảo có sống tập trung
lại với nhau cũng chỉ bằng dân số hai huyện. Giá như Trung Quốc trả lại cho
người Việt đất ở Lưỡng Quảng, chúng ta và Hoa kiều tại thành phố này, tại
Quảng Ninh ngoài Bắc sẽ thương lượng để xin một miếng bên ấy. Tất nhiên,
ḿnh sẽ lập quốc riêng. Chính anh, anh cũng sợ người Hoa. Xin-ga-po
(Singapore), em biết đấy! Nhưng rơ hơn là anh đang hoang tưởng! Anh thấy
cần phản biện một cách khoa học những vấn đề lịch sử để lại... Ông Trần
Nguyễn Phan đă bàn với chúng ta kiểu trà dư tửu hậu rất đùa với những giải
pháp... của thơ ca! Đó là một người làm thơ, viết văn, nghiên cứu sử học...
Ồ, Kinh cách mạng hay Kinh “ngụy” cũng là người Việt. Người Việt nào
cũng thương người Chăm nhưng sợ người Chăm phục quốc... - Thôn nhếch mép -.
- Bằng một nửa ḍng máu Kinh, một nửa ḍng máu Chăm trong em, em
nói với anh lần thứ một ngàn: Đoàn kết trong b́nh đẳng, b́nh đẳng trên mọi
phương diện. Một vườn hoa Việt Nam có năm mươi tư loài hoa, trong đó có loài
hoa ''khách'' Hoa kiều!
- Mất nước một ngàn năm, người Việt vẫn phục quốc đấy! Mất nước
hai ngàn năm, dân Do Thái vẫn phục quốc đấy! Chúng ta mất nước chỉ mới ba
trăm năm! - Thôn chậm răi nói, vẫn giữ nụ cười buồn trên môi -. Có điều,
trường hợp vương quốc Chăm-pa lại quá đặc biệt.
- Chúng ta đang bị các con cáo già trên thế giới kích động và
chia rẽ! Việt Nam là một thôi. - Muống Xanh nói như van vỉ -. Chúng ta đừng
sa vào kế li gián, mọi người Việt Nam nghi ngờ lẫn nhau!
- Ờ... Bởi vậy! Ờ, thôi... Anh chẳng biết nói sao!
- Vấn đề bi kịch loài người, mỗi nước có một cách giải quyết, v́
lịch sử và thực trạng khác nhau, nếu xét vào cụ thể.
- Em nói đúng. - Như những lần khác, chạm vào vấn đề này, Thôn
không muốn chuyện tṛ với Muống Xanh. Thực ḷng, anh không tin vào người lai
Chăm. Thôn im lặng -.
- Anh có nghĩ rằng anh đang tự dồn vào chỗ bế tắc không? Hay anh
đang bị dồn vào bế tắc?
Quay phắt lại, Thôn nh́n sững vào Muống Xanh. Một lúc, cái sững
mắt của anh mới dịu bớt.
- Đúng. Nhân tộc Chăm đang bị cô lập. Thế lực Hồi giáo, thế lực
Bà-la-môn... chúng ta đều từ bỏ, bởi v́ ư hệ tôn giáo đă lỗi thời! ... Nhưng
chúng ta sa vào chính trị mất rồi!
Thôn biết anh nên im lặng th́ hơn. Phong trào FULRO. của nhân
tộc Chăm, từng liên kết với các nhân tộc thiểu số cổ của vương quốc Chăm-pa
xưa, nay đă tan ră. Các nước đế quốc vốn hà hơi tiếp sức hầu như bó tay. Chủ
trương của người Việt chỉ muốn ''Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là
một'', năm mươi ba nhân tộc chỉ là một trên lănh thổ toàn vẹn do lịch sử để
lại, một Việt Nam thống nhất.
Thôn biết anh không c̣n chọn lựa nào khác.
Bất giác, Thôn thở dài. Anh quên bẵng Muống Xanh vẫn đứng bên
cạnh. Anh vẫn ch́m vào mạch suy nghĩ. Thôn biết, ông Chế Hồng Muối là nhà
nghiên cứu văn học và văn hóa Chăm, ông c̣n là nhà thơ Chăm của Tổ quốc Việt
Nam. Ông Trần Nguyễn Phan chỉ làm thơ, viết văn, nghiên cứu sử học. Biết đâu
những dự báo của trái tim thi sĩ lại là những lời tiên tri không vớ vẩn (!).
- Thôn cười thầm, cay đắng -. Nhưng có bao giờ các nhà chính trị lại lắng
nghe các tiếng thơ lời văn? Có hoang tưởng không, khi bảo rằng người Chăm
thuần tộc, hay người Chiau Mạ thuần tộc, hoặc người Khơ-me Nam Bộ thuần tộc
sẽ cùng người Kinh lănh đạo Việt Nam? Ngăn cản những chuyện t́nh lai trong
ṿng tay biên giới sao? Những âm mưu chính trị nào sẽ đánh tráo huyết thống
nhân tộc ở một con người nào đó trong tương lai trên sân khấu chính trị? -
Thôn lại nhếch mép, chợt tự thấy ḿnh hơi mâu thuẫn -.
Thôn thấy chừng như anh bị xô vào tṛ đùa tai quái. Những cáo
già chính trị trên thế giới có coi ai ra ǵ đâu! Chúng muốn biến tất cả
thành những thằng hề! Bản thân chúng cũng chỉ là những thằng hề có trái tim
chó sói bệnh hoạn! Thôn thở dài. Anh hiểu anh đang thầm nguyền rủa.
Nắng chiều đă vàng úa.
Con đường hẻm dưới kia đang có bóng dáng nhiều người về nhà sau
giờ tan sở, tan trường.
Thôn ngẩng mặt lên, chợt bắt gặp những chùm hoa giấy đỏ, đầu
những cành xanh thẫm lá.
- Ḿnh vào nhà đi anh! - Muống Xanh vẫn dịu ngọt với giọng Đà
Nẵng rất chuẩn -.
Thôn gật đầu, quay bước.
- Các bạn đâu rồi? - Thôn buột miệng -.
- Xuống pḥng khách nghe nhạc, từ khi hồi kia.
Vô pḥng làm việc, ngồi vào bàn viết, Thôn nh́n chăm quả địa cầu
mô h́nh. Muống Xanh vẫn đứng cạnh anh, t́ tay lên mặt bàn, đặt tay lên tựa
ghế. Thôn đưa một ngón tay khẽ quay quả địa cầu. Như một trái bóng đá được
vẽ màu đặt trên giá sắt bọc nhựa có chân tṛn, quả địa cầu nhẹ xoay.
- Các đế quốc da trắng kinh sợ thật. Từ bên châu Âu, chúng chiếm
hết các ḥn đảo tận châu Uằc, chia chác cả Nam Cực... - Thôn lại nhéch mép
cười buồn - . ... và ''xơi'' trọn châu Mỹ!...
- Đấy là quả bóng đá của trẻ con, có những mảng đường của kẹo,
nên kiến đen, kiến trắng, kiến vàng bâu đầy! Quế Sương bảo là cái tổ kiến
đấy! - Giọng của Muống Xanh chợt vui v́ một phát hiện -. Châu Mỹ có h́nh chữ
S, trông giống Việt Nam quá! Văn hóa May-a (?) (Maya) cũng rực rỡ lắm!
- Thực chất vẫn khác! - Thôn lại gượng cười -.
Muống Xanh chợt hỏi:
- Anh muốn trở thành Nông Đức Mạnh thật sao? Ông ấy người nhân
tộc Tày đấy!
- Không. Anh không thích làm chính trị. Đừng đùa! Ông Nông Đức
Mạnh cũng sắp hết nhiệm ḱ chủ tịch Quốc hội rồi!
- Anh làm S-ta-lin (Staline) đi nhé! - Muống Xanh cười khẽ -.
Ông ấy người dân tộc G-ru-đi-a (Grudia) đấy! Tất nhiên, thực chất vấn đề vẫn
khác! Và em chẳng dám đùa đâu... Ờ, mà...
- Không đùa! Hay hớm ǵ! Anh không thích chuyện chính trị. Có
điều, bàn về sự b́nh đẳng các nhân tộc, nếu không bàn về quyền lực chính trị
th́ hóa ra vô nghĩa... G-ru-di-a đă độc lập rồi, từ sau khi Liên Xô tan
ră... Vấn đề FULRO. là vấn đề chính trị! - Thôn quay lại, ngẩng nh́n Muống
Xanh -. Nghiệp chướng của nhân loại đă quá dày đặc, từ vạn ngh́n năm xưa
và ngay ở hiện tại, trên quả đất này. Hăy sút cái tổ kiến này với bi
kịch loài người vào hư vô đi! Loài người c̣n tệ hơn lũ kiến! - Thôn đứng
dậy, nh́n gương mặt Muống Xanh đang mỉm cười, anh trầm ngâm nói khẽ -. Không
có sự chọn lựa nào khác. Đă lỡ ''máu của máu, thịt của thịt'' mất
rồi! -. Thôn lại mỉm cười -. Có kẻ đang giở tṛ thâm độc chia rẽ Việt Nam
đấy!... Lỡ sáp nhập máu thịt nhân dân vương quốc Chăm vào máu thịt Việt từ
lâu lắm rồi! - Một lần nữa, Thôn lại cố mỉm cười, nén tiếng thở dài -. Em
không được đùa với anh về địa vị chính trị như vậy nữa! - Thôn nghiêm giọng
-.
Thôn lại ngồi xuống, nh́n chú mục vào quả địa cầu mô h́nh. Cả
hai lặng im hồi lâu. Bất chợt, Muống Xanh hỏi khẽ, nh́n đầu ngón tay Thôn
đặt vào vị trí Nam Đảo:
- Quần đảo Gia-va (Java) ở đâu anh?
- In-đô (Indonésia) đấy! Gia-va, người ta quen gọi là Chà-và ấy
mà! - Vui trở lại, Thôn bật cười -. Muống Xanh có nhớ huyền thoại về Mai Hắc
Đế (12) không?
- Nhớ, em có nhớ. Như các nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa
đó thôi! - Muống Xanh khẽ đáp -.
- Ông ấy có thể là hạt máu của người Chăm, thuở có thể cũng đă
thống nhất hai tiểu vương quốc Lâm Aăp và Pan-du-ran-ga (Panduranga) được
một vài thế kỉ.
- Không. Hẳn là mă di truyền trội Anh-đô-nê-giêng từ xa xưa,
hiểu ''Anh-đô- nê-giêng'' như một thuật ngữ cũ.
- Có thể là hạt máu từ cuộc t́nh giữa một thôn nữ Việt người
Châu Hoan (Hà Tĩnh) với một tướng cướp người Chăm hoặc Chà-và,. - Thôn đùa
tếu -., hoặc Mă Lai.
Muống Xanh bật cười, xua đi một ư tưởng kinh sợ.
- Nhưng ông ấy yêu nước thật và lập được chiến công! Có điều,
bây giờ, làm thế nào chấp nhận được những hạt máu ngoài ṿng tay biên giới!
Phải là Việt Nam của năm mươi ba nhân tộc thôi. - Muống Xanh mỉm cười -.
Vâng, Mai Hắc Đế rất đúng là hạt máu của mă di truyền Anh-đô-nê-giêng. Việt
Nam hiện tại có ít ra là ba mươi triệu người vàng nâu. Nâu sẫm như Mai Hắc
Đế không phải ít. Khoa y học di truyền bây giờ tinh vi lắm. Người ta có thể
truy ra đến mười đời (13)! Và c̣n khoa học quản lí hộ khẩu nữa, quản lí chặt
chẽ nhưng vẫn tôn trọng nhân quyền về cư trú! - Cô giật ḿnh, sực nhớ bản
thân c̣n chưa có hộ khẩu thường trú, nhưng vẫn gượng mỉm cười -.
- Anh muốn nói về con người – văn hóa, con người như một
cá nhân độc lập có thể tự sinh nở ra tư tưởng, nhân phận ḿnh, trong một hay
những môi trường văn hóa cụ thể, nhất định.
- Nhưng c̣n thể diện của một đất nước! Người mang ḍng máu nước
ngoài, chỉ là ''khách'' thôi! Sao anh cứ trăn trở măi vấn đề đó vậy anh?
- Hồ Dzếnh? - Thôn lại đùa -.
- Hồ Dzếnh không thể là nhà chính trị của Việt Nam! Chỉ là nhà
thơ Việt Nam thôi. Em vẫn mong có một đồng chí cộng sản chủ tịch nước, nâu
sẫm như Mai Hắc Đế, lại là người Chăm thuần tộc như Chế Bồng Thôn!
Thôn bật cười. Tiếng cười dần tắt, và nghẹn đắng.
Bài học mất nước của vương quốc Chăm lại trở thành kinh
nghiệm giữ nước cho cả dân tộc Việt Nam, trong đó có nhân tộc Chăm! -
Thôn nghĩ, ư nghĩ bất giác, đau ḷng ấy để lại trên môi một nụ cười...-.
Thôn vẫn nh́n đăm đăm vào quả địa cầu mô h́nh. Đó là quả đất
ngập biển mặn, biển nước mắt của chúng sinh, như lời của Đức Phật. Đó là
giọt lệ giữa không trung trong thơ Xuân Diệu. Đó là quả bongbóng bay mong
manh dễ vỡ trong ca từ một bài hát quen thuộc. Và đó cũng là cái tổ kiến màu
đất bi đát theo đôi mắt của Quế Sương, trái bóng đá trẻ con dính đầy các
mảng đường kẹo với nhăn quan Muống Xanh.
... Chiến tranh xâm lược là chuyện của các vua chúa. Người
dân Chăm hay người dân Kinh chỉ là nạn nhân của các cuộc chiến tranh ấy. Và
lịch sử đă diễn ra một quá tŕnh ḥa huyết, có khuynh hướng Kinh hóa. Diễn
biến Kinh hóa này lại nằm ngoài ư thức của người Kinh, ngoài ư thức của cả
người Chăm...
... Bây giờ, Tổ quốc của nhân tộc Chăm đâu chỉ vỏn vẹn dải
đất Nam Trung Bộ. Nhân tộc Chăm làm chủ cả lănh thổ Việt Nam hiện tại. Lịch
sử vương quốc Chăm là một bộ phận của lịch sử Việt Nam. Cũng như vậy, lịch
sử của vùng đất hoang vu Thủy Chân Lạp (Nam Bộ) cũng là lịch sử Việt Nam.
Không ai có quyền lấy bi kịch lịch sử để bịt miệng tương lai, làm suy yếu ư
chí độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam...
...Thôn thầm đọc trong tim những câu thơ đầy thao thức của
trường ca G-lang A-nác (Glang Anak) cổ, nỗi thao thức t́m sinh lộ cho vương
quốc Chăm. Vâng. Anh đă nh́n thấy sinh lộ của nhân tộc Chăm, không phải là
vương quốc, trên con đường Việt Nam.
Thôn ngỡ đang nh́n thấy Đền thờ Tổ Quốc Việt Nam
của năm mươi ba nhân tộc b́nh đẳng trên đỉnh Hải Vân, trung tâm điểm của đất
nước xă hội chủ nghĩa mới mẻ, độc lập - Việt Nam, một Việt Nam không bao
giờ thỏa hiệp.
Thôn vẫn nh́n đăm đăm vào quả
địa cầu mô h́nh. Thời gian như quay lại, đứng im, ở khoảng khắc đă trôi qua
trong chiều nay.
Bất giác, Thôn nắm chặt bàn tay Muống Xanh đang đặt trên bàn,
lúc anh khẽ xoay người, ngước nh́n lên gương mặt Muống Xanh. Muống Xanh mỉm
cười nh́n anh âu yếm.
- Anh không thích chính trị. Anh không muốn cây bút, trái tim
của t́nh bạn, t́nh yêu đương, niềm yêu con người và cơi sống rơi vào các mưu
kế chính trị. - Thôn buồn buồn nói -. Có chăng trên đời này chính trị nhân
nghĩa? - Giọng Thôn hơi run, bởi anh biết có những thời đoạn lịch sử chói
ngời nhờ vua sáng tôi hiền -. Chính đại đa số người Việt Nam (Việt lai
Chăm – Môn - Khơ-me...), lai tự ngh́n xưa, và những Nghiệm, những Quế Sương,
những Trúc Xinh, Muống Xanh... mới thực sự yêu thương nhân dân và Tổ quốc
Việt Nam thống nhất! - Thôn chua chát nói -.
Thôn bước ra cửa, lặng lẽ một ḿnh nh́n ra sân thượng . Hoa và
lá rụng đầy, nắng chiều không c̣n lấp lóa. Chẳng hiểu sao anh lại nhớ đến
Trà Ngọc Hăn, cô sinh viên Chăm thuần tộc xinh đẹp, mái tóc dài đen mượt,
óng ả với áo váy dài rất Chăm màu đỏ. Hơn bao giờ hết, Thôn yêu biết mấy cô
gái Chăm đậm đà bản sắc nhân tộc, nhân tộc đă sinh ra những a-ka-dét
(akayet, sử thi), những a-ri-da (ariya, trường ca trữ t́nh), những
pa-nu-ớc pa-đít (panwơch padit, ca dao), những đa-li-can
(dalical, truyện cổ) cùng những ǵ đă tạo nên hồn nhân tộc Chăm, tự bao giờ
thấm đậm vào máu anh. Tất cả sẽ qua đi, nhưng bản sắc văn hóa nhân tộc Chăm
vẫn măi măi thơm ngát trong vườn hoa của dân tộc Việt Nam, măi măi thơm ngát
trí quyển của hành tinh nhân loại.
Thôn mỉm cười một ḿnh với mộng tưởng, anh không nghe tiếng thở
dài của Muống Xanh phía sau lưng. Thôn vẫn bâng khuâng nhớ Trà Ngọc Hăn
thuần Chăm, mong ước một Việt Nam thống nhất, đoàn kết, độc lập, xă hội chủ
nghĩa mới mẻ và không bao giờ thỏa hiệp.
Bất giác, sau một hồi ch́m sâu vào mạch suy nghĩ, Thôn rưng
rưng nước mắt. Anh hiểu anh phải mở rộng ḷng ra, yêu trọn vẹn và yêu sâu
thẳm Tổ quốc Việt Nam với bảy mươi triệu đồng bào, cùng tất cả những ǵ rất
Việt Nam cũng tự bao giờ trở thành máu thịt trong anh.
____________________________
(1) Cam - Bini: trường ca cổ của người Chăm,
viết về mối t́nh bi thảm của một đôi trai gái, Chăm Bà-
la-môn (Cam), c̣n gọi là Bà Chăm, và Chăm Hồi giáo cũ (Bà-ni: Bi-ni).
(2) Po Rome (?) (1627 - 1651). Theo tư liệu
Inrasara trong những cuốn sách của anh đă xuất bản.
(3) Năm 192, thành lập; 1693, vương quốc
Chăm-pa hoàn toàn sáp nhập vào xứ Đàng Trong của Chúa Nguyễn. (Xem: Từ điển
Bách khoa Việt Nam, T. 1, TTBSTĐBK. xb. - 1995, tr. 406; và các tư liệu
khác). ''Môn - Khơ-me'', xin xem thêm (2) cuối sách.
(4) Chế Củ (làm vua: 1061 - 1074); Chế Bồng
Nga (mất: 1390).
(5) Người Việt (Bách Việt) gồm Kinh, Tày,
Thái, Mường, Dao...
(6) Căn cứ vào các chỉ số di truyền học về
nhân chủng và căn cứ vào ngữ hệ (cùng ngữ tộc, ngữ căn - ngôn ngữ gốc),
không kể số lượng từ ngữ, các dạng ngữ pháp du nhập về sau. (Chẳng hạn, ngữ
căn Kinh - Mường của tiếng Việt).
(7) Vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, thời cổ, đă
diễn ra một quá tŕnh sống chung và ḥa huyết giữa người Lạc Việt (gốc Nam
Á, thuộc vùng Hoa Nam hiện tại, thường được gọi với thuật ngữ cũ, không
chính xác là Mongoloite) với cư dân bản địa (thường được gọi là Indonésien -
cũng là một thuật ngữ cũ, không chính xác, chỉ chung các sắc dân có màu da
đậm hơn người gốc ''Nam Á''; đó là các sắc dân Môn, Khơ-me, Chăm...) thuộc
vương quốc cổ đại Phù Nam mênh mông đất và thưa thớt, rải rác dân.
(8) Gốc Nghệ An, tóc quăn, da sần, giọng
sang sảng, mắt cực sáng.
(9) ''Vương quốc Phù Nam'' c̣n là giả
thuyết. Các bộ lạc thuộc ''vương quốc'' này thuở đó c̣n sống rải rác, hoàn
toàn ở t́nh trạng thị tộc sơ khai. Dân số mỗi bộ lạc hẳn cực ḱ ít ỏi, từ
vài trăm đến vài ngàn người (?).
(10) FULRO. (viết tắt): Front Unifié de
Lutte des Races Opprimées: Mặt trận Liên minh chiến đấu của các nhân tộc bị
áp bức.
(11) Trường ca Chăm, xuất hiện vào khoảng
cuối thế kỉ XVIII (?), thời điểm hoàn toàn suy vong của vương quốc Chăm-pa.
(12) Mai Thúc Loan khởi nghĩa, thắng giặc
Đường, lên ngôi năm 722.
(13)
Thành tựu
hiện nay và trong tương lai của khoa học xét nghiệm về mă di truyền có thể
giúp giải oan cho nhiều người bị xuyên tạc, chụp mũ về gốc tích nhân chủng,
nhân tộc.
Xem tiếp truyện ngắn thứ 5 (liên hoàn)