Tệp
1
– Tập III
(PHÂN ĐOẠN 1 TRUYỆN KÍ THỨ 9)
TRẦN XUÂN AN
PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN
NGUYỄN
VĂN
TƯỜNG
(1824 – 1886)
truyện – sử kí -
khảo cứu tư liệu lịch sử
TẬP III
(TRỌN BỘ BỐN TẬP)
bản sơ thảo hoàn chỉnh, 02.2003
bản tự nhuận sắc, 02.2004
NHÀ XUẤT BẢN VĂN NGHỆ TP. HCM.
2004
(trong bản đă xuất bản,
có gác lại một số đoạn chú thích)
THÁNG HAI
HAI KHÔNG KHÔNG
BA
THÁNG GIÊNG QUƯ
MÙI
NĂM THỨ BA CÔNG NGUYÊN HOÀ B̀NH
TÁC GIẢ GIỮ BẢN QUYỀN
TỪNG CHỮ, TỪNG Ư TƯỞNG CỦA M̀NH
TRÂN TRỌNG VÀ THÀNH THẬT BIẾT ƠN
Tác giả,
TRẦN XUÂN AN
71B Phạm Văn Hai
(cửa hiệu Phan Huyên)
Phường 3, quận Tân
B́nh
Thành phố Hồ Chí Minh
ĐT.: [08] 8453955
& 0908 803 908.
Khởi viết từ 08 giờ kém 04 phút, ngày 18.12.2002
(15.11 Nhâm ngọ,
năm thứ hai công nguyên Hoà B́nh);
Tạm hoàn tất tập III vào lúc 15 giờ kém 05 phút,
ngày 05.01.2003 (03.12 Nh. ngọ HB.3);
Chú thích xong lúc
11 giờ 17 phút,
ngày 15.01.2003
(15.01 Q. mùi, năm
thứ hai công nguyên Ḥa B́nh
[:HB.3]),
tại thành phố Hồ
Chí Minh.
Xin tạ ơn ngọn bút,
biểu tượng của sự
công chính và liêm khiết trí tuệ.
Xin yêu thương, trân
trọng
và bảo vệtừng ḍng
chữ mồ hôi nước mắt
của chất xám và trái tim.
TXA.
PHẦN THỨ NĂM
(1881 – 1883)
TRẦN XUÂN AN
BẮC K̀,
TƯỞNG CHỪNG LẶP LẠI
Truyện thứ chín
(phân đoạn 1)
1
Năm mới, Tự Đức thứ ba mươi bốn, Tân tị (1881), sau khi cây nêu ngày
Tết Nguyên đán được hạ xuống, các công đường ở kinh đô lại bắt tay vào
những công việc. Không như những lần khác, năm nay vua Tự Đức không cùng
các đại thần thưởng trà, đọc thơ tân niên khai bút.
Cục Thuyền chính do thượng thư Bộ Hộ Nguyễn Văn Tường kiêm quản, Chu
Đ́nh Kế trực tiếp đảm trách, đang gặp khó khăn trong việc điều động thuyền
buôn, thuyền đánh cá của dân ra Bắc Ḱ tải gạo, v́ giá cả không thoả thuận
và v́ không được bảo hiểm trong khi mạn biển, đường sông phía bắc đầy rẫy
nguy cơ hải tặc, thuỷ khấu, nhất là vào độ rét buốt, giêng hai cắn tay
không ra máu này. Đây là thời điểm loại giặc cướp theo mùa (1) hoạt động
mạnh nhất!
Cũng những ngày đầu xuân, tờ tâu xin thăng thưởng cho những chiến
binh có công trạng không lớn của Bộ Binh do thượng thư Trần Tiễn Thành phụ
trách bị nhà vua bực bội phê vào bằng bút son đỏ một ḍng chữ khá nặng nề.
Ḍng chữ châu phê ấy như một nhận xét về chính vị đại quan họ Trần:
“Xin nhảm, không
phải thể thống” (2)
.
Những chiến công cỡ ấy, các quân thứ, quan tỉnh chỉ cần chiểu lệ tặng
thưởng, cấp phát, thông tư lên Bộ, Bộ xét đúng là được, sao lại phải tâu
lên vua! Trần Tiễn Thành tái mặt khi nhận lại bản tâu có ḍng châu phê ấy.
Ông chợt thấy ḿnh đă lẩm cẩm mất rồi! Trần Tiễn Thành cố gắng giấu đi cảm
giác đau xót đó.
Đang ngồi họp ở Viện Cơ mật – Thương bạc, mới đến mục thứ hai ấy,
thượng thư Bộ Binh Trần Tiễn Thành chợt thấy rơ chính tuổi già của ḿnh,
kém một tuổi đă tṛn bảy mươi! Ông nhận ra sự lẩm cẩm trong sự bẽ mặt
nhưng vẫn giữ được một kinh nghiệm đối phó khôn ngoan vốn có, đó là vẻ
phớt lờ như thể chẳng có ǵ xảy ra.
Hai thượng thư, sung đại thần Viện – Bạc khác, Nguyễn Chính (Chánh)
và Phạm Thận Duật, không khỏi cau mày khi nhận thấy vẻ phớt lờ của Trần
Tiễn Thành. Thượng thư Nguyễn Văn Tường lại quá thừa hiểu thủ thuật đối
phó bằng cách phớt lờ, không làm trầm trọng thêm những sơ suất mắc phải,
của quan họ Trần. Ông mỉm cười. Vả lại, nhà vua cũng c̣n cả nể, chẳng
giáng phạt ǵ trước sơ suất lần này của Trần Tiễn Thành.
Nghị tŕnh vẫn được tiếp tục.
Quan tham biện của Viện – Bạc lại đọc bản dụ của vua Tự Đức: “Hiệp
biện đại học sĩ Nguyễn Văn Tường kiêm nhiệm nhiều chức, bận nhiều việc,
cho giả [:trả] bớt công việc Nha Thương bạc; cho quyền hữu tham tri Bộ Lại
là Bùi Ân Niên sung làm quản lí Thương bạc sự vụ đại thần” (3)
.
Thượng thư Trần Tiễn Thành vẫn cố giữ vẻ b́nh tĩnh, cố ḱm nén cảm
giác dính vào một âm mưu đen tối, v́ ông ta, chứ không ai khác, đă tác
động lên nhà vua, theo sự vận động của khâm sứ De Champeaux, để truất
Nguyễn Văn Tường khỏi chức ấy. Ông ta hắng giọng rồi nói:
- Dẫu chưa sung làm đại thần Viện Cơ mật – Thương bạc, nhưng với
chức năng mới được giao phó, trong các lần họp Viện – Bạc sắp tới, nếu có
những vấn đề của Nha Thương bạc, nhất là những vụ việc cần thiết, quan
quyền hữu tham tri Bộ Lại Bùi Ân Niên sẽ họp, tŕnh bày và dự bàn với
chúng ta. Có lẽ việc bàn giao Nha Thương bạc cho quan họ Bùi, thượng thư
Nguyễn Văn Tường sẽ tiến hành ngay sau khi đă có chỉ dụ vừa nghe đọc.
Trong năm cũ, trước khi nghỉ Tết, thượng thư Nguyễn Văn Tường cũng đă rơ
việc trả bớt chức vụ này rồi.– Ông ta lại chuyển rất nhanh sang đề mục
khác –. Chúng ta lại bàn về kết quả thử nghiệm chất lượng các quặng mỏ.
Quan tham biện Viện – Bạc tŕnh bày các số liệu và kết quả thử
nghiệm, khâm phái lănh sự Nguyễn Thành Ư từ Gia Định tâu về. Trước đây ít
lâu, Viện – Bạc đă nhờ tướng suư Pháp tại Gia Định chỉ thị cho các kĩ sư
của y giúp ta về việc thử nghiệm chất lượng các mẫu quặng mỏ, vàng, bạc,
đồng và than, nhưng đến lúc này, theo lời tâu về từ Gia Định ấy, chỉ có
than là dùng được nhưng nhiệt lượng kém, c̣n lại đều là sỏi đá! Thật ra,
tập tâu kết quả thử nghiệm Viện – Bạc đă biết trước và đă lược ghi vào
phiến tâu, tŕnh lên vua. Lúc này, bốn đại thần Viện – Bạc nghe rất rơ và
đọc tận mắt ḍng châu phê:
“Mọi việc mượn nhờ
người, tóm lại như giấc mơ mộng, không có ḱ nào được nên việc. Lo toan
việc nước sao vụng đến thế!” (4)
. Nhà vua
vẫn thiết tha ban sắc dụ cho các quan
có trách nhiệm trù tính việc thử nghiệm, khai thác mỏ. Nhưng rơ là nhà vua
cũng nhận ra phải tự lực, tự cường là chính. “Hoà” ước chỉ là những ḍng
chữ lừa mị về một thứ gọi là “hữu nghị”
đồng nghĩa với xâm lăng!
- Trong một dịp đức vua gặp tổng đốc Vũ Trọng B́nh, tôi đă nói lại
một lần nữa về cái gọi là “hữu nghị” giữa nước ta và Pháp. – Thượng thư
Nguyễn Văn Tường trầm tĩnh nói –. Ta đă thừa biết chúng cả trăm năm về
trước, nhất là hai mươi mấy năm qua, khi chúng đánh chiếm Đà Nẵng, sau đó
vào đánh chiếm Nam Ḱ… Nhưng đến lúc này, vẫn c̣n muốn thử lại cái gọi là
“ḷng tốt” của cái gọi là “hữu nghị”… Và đáp số đă quá rơ. Chúng tưởng như
người Đại Nam ta chưa từng khai mỏ!… Ḷng dạ, tâm địa của bọn Pháp thật
quá rơ qua phép thử này. Đúng là trái tim chúng chỉ toàn là sỏi đá và chỉ
một có một chút than kém nhiệt lượng. Khốn nỗi, chúng lại ra sức cấm vận
ta, ngăn cản ta trong các mối bang giao với các nước. Trong vận hội thế
giới này, các nước không học hỏi ở nhau th́ làm sao tiến bộ được!
Đó là một vấn đề không phải là mới lần đầu đề cập đến. Việc t́m cách
thoát ra khỏi sự bao vây ngoại giao, cấm vận của bọn Pháp cũng đă quá cũ.
Biện pháp là phải làm ǵ trước t́nh huống ấy một cách có hiệu quả, và làm
thế nào để đạt hiệu quả, thật không đơn giản.
Tứ trụ triều đ́nh, bốn đại quan tham mưu, cố vấn cao nhất của vua Tự
Đức thật sự đă nhiều lần trăn đi trở lại vấn đề này, tuy mức độ trăn trở,
nhức nhối ở mỗi người mỗi khác.
- Vừa rồi, hàn lâm viện tu soạn Phan Liêm lại “mật
tâu các việc mở ra buôn bán và góp vốn đi buôn, khai mỏ, học tập (tiếng
nói và máy móc)” (5)
. Đây là vấn
đề nhiều năm
trước ta đă từng bàn, nhất là sau khi nhà vua đọc báo Hương Cảng
tân văn về mục “chống người dám khinh”
, hồi tháng
mười
nguyệt lịch năm thứ ba mươi mốt (1878) (6). – Quan quản lí sự vụ Bộ Binh
Trần Tiễn Thành nói –.
- Đức vua vẫn bảo
“việc ngày nay cũng nên làm như
thế. Nhưng nói th́ dễ, làm th́ khó. Nay nên làm thế nào cho chóng có hiệu
quả, khỏi lỡ về sau” (5); “bậc lăo thành lo toan việc nước, chưa từng
không kĩ lưỡng, nhưng cũng mưu tính thế nào để có thể mỗi ngày mỗi tiến.
Nếu không tiến th́ phải lùi mà thôi. Bàn suông có ích ǵ!” (5)
. Tất nhiên
phải ra sức
thúc đẩy việc canh tân. Những khó khăn chúng ta đă bàn từ năm Tự Đức ba
mươi mốt (1878). Vấn đề vượt lên khó khăn lưu cữu ấy không phải một sớm
một chiều. Bước đột phá tương đối dễ vượt lên là học tập ngoại ngữ và cơ
khí, kế đến là khai mỏ. Việc doanh thương phải tập dượt. Và khó nhất là
vốn!
- Có thể trước mắt, ngoài việc vẫn tiếp tục cử người đi học ngoại
ngữ, cơ khí, nên tâu xin cấp ấn “khâm phái quan
pḥng”
cho Phan Liêm ra Quảng Yên khảo sát thực địa mỏ than để tiến hành khai
thác mỏ (7).
Cuối buổi họp đầu năm của Viện – Bạc lại là vấn đề tổ chức (8). Thự
thượng thư Bộ H́nh Phạm Thận Duật, thự thượng thư Bộ Lễ Đỗ Đệ đều được
thực thụ. Tả tham tri Hồ Trọng Đĩnh thăng thự thượng thư Bộ Công. Và cũng
như tinh thần bàn thảo, tâu lên nhà vua trong tháng cuối năm cũ, mới đây,
nay nhà vua đă ra dụ cho thượng thư Bộ Binh Trần Tiễn Thành thôi giữ chức
ấy, mà chỉ trông coi công việc Bộ Binh. Bộ Binh do một vị quan khác, làm
thự thượng thư, đảm trách trực tiếp. Như thế, từ đây, Trần Tiễn Thành chỉ
là một đại thần thuần tuư làm cố vấn và chỉ cố vấn mà thôi. Ông vẫn là đại
thần Viện Cơ mật – Thương bạc, một cơ quan xưa nay vẫn có một chức năng
duy nhất là cố vấn, tham mưu cho nhà vua. Ông ta cũng chỉ cố vấn thêm cho
Bộ Binh, khi tả tham tri Bộ Binh Lê Hữu Tá (người Bắc Ḱ) (9) đă thăng thự
thượng thư Bộ ấy (8).
Trần Tiễn Thành vẫn biết rằng ông ta đang c̣n giữ vai tṛ rất quyết
định. Cho dù biết rơ ḿnh đă có khi lẩm cẩm, quanh ḿnh đă lâu rồi có lời
đàm tiếu, “con ngựa hết thời vẫn
c̣n luyến tiếc hạt đậu trong chuồng”
, ngáng trở
những người
hiền trẻ
tuổi hơn (10), nhưng ông không chịu rời khỏi triều
đ́nh. Vua Tự Đức, lạ thay, cũng không muốn ông rời khỏi triều như thế và
không nỡ cho ông “về vườn” như thế!
Buổi họp đầu năm Tân tị (1881) của Viện Cơ mật – Thương bạc vẫn chưa
t́m ra những giải pháp nào cho t́nh thế Đất nước thật sự như căn bệnh đă
đến lúc trầm kha. Căn bệnh trầm kha, chưa t́m ra liệu pháp!
Thật ra, sau phép thử và đi đến kết luận cuối cùng, Viện – Bạc đă
quyết tâm hơn trong việc hướng về sự liên minh với Trung Hoa.
2
Từ năm Tự Đức thứ hai mươi bảy, Giáp tuất (1974), sứ bộ Phan Sĩ Thục
đă sang Trung Hoa để tiếp tục củng cố mối bang giao. Điều khoản thứ II và
thứ III của “hoà” ước
Giáp tuất vẫn được dẫn ra trước sự bực tức của Phủ suư Pháp
tại Gia Định và những tên khâm sứ tại Huế, lănh sự tại Hải Pḥng, Hà Nội.
Khoản thứ II: Vua nước Đại Pháp biết rơ vua nước Đại Nam là giữ
quyền tự chủ, không phải theo phục nước nào… […] …
Khoản thứ
III: … […] … Nếu từ trước có giao thiệp đi lại thông sứ với nước ngoài
nào, nay nên theo như cũ, không nên đổi khác… […] … (11) .
Thượng thư Bộ Hộ Nguyễn Văn Tường đă đề xuất việc lập ra Cục Thuyền
chính để giải quyết vấn đề vận tải, tuần tiễu theo cách của Cục Chiêu
thương nhà Thanh, trước hết nhằm chủ động công việc lưu thông, phân phối,
điều hoà lương thực cũng như những mặt hàng nhu yếu khác, đặc biệt là quân
nhu, của Bộ Hộ. Công việc không mới, chỉ là tiếp tục triển khai Nha Tào
chính vốn có trước đây, nhưng với một quy mô lớn hơn. Trong công việc này,
ông cố gắng liên hệ với Cục Chiêu thương nhà Thanh, vừa hợp đồng vận tải
đường biển, đường sông, vừa mở rộng liên minh với nhà Thanh về quân sự,
chính trị. Với dạng thức xem ra có vẻ thuần kinh tế (économy) như thế, mối
liên minh quân sự, chính trị ấy sẽ qua mắt được bọn Pháp, viễn chinh và cố
đạo.
Ngay trong tháng giêng năm Tân tị (1881) vừa qua, quan Thuyền chính
Nguyễn Văn Tường đă cùng các vị quan trực tiếp đảm trách khác, lo việc
nâng cấp các toà nhà, kho tàng ở Thuận An, vốn đă khởi công xây dựng từ
tháng chạp năm ngoái, lo việc khảo sát độ sâu ở cửa biển cuối ḍng sông
Hương ấy. Đó là một cửa biển có một dải đất cát chạy dài như thành luỹ,
che chắn như b́nh phong trước cửa sông Hương. Dải đất cát ấy lại được cắt
ngang làm nên Thai Dương thượng, Thai Dương hạ. Vết cắt tự nhiên ấy là cửa
biển Thuận An. Giữa bờ đất liền với Thai Dương là một vùng đầm phá mênh
mông, có tên gọi là Tam Giang. Quan Thuyền chính nhận thấy cửa biển dần
dần đang bị bồi nông (12). Độ sâu của sông Hương gần cửa biển Thuận An chỉ
sáu (6) thước ta, bằng hai mét tư Tây (2m4). Do đó, ông đă tâu xin để Bộ
Công trù tính việc mua thuyền nhỏ cho tiện san tải (12).
Khởi đầu việc mở rộng quy mô, đúng với kế hoạch vạch ra và xứng với
tên gọi, Cục Thuyền chính vẫn phải vận động thêm thuyền tư nhân của dân.
Trước đây, khi kiêm quản Nha Thương bạc, để đối phó với nạn tiền giả (tiền
sềnh dị dạng), ông đă chủ trương thu thuế bằng bạc nén, bạc đĩnh, bạc
đồng, nên cũng lắm người ác ư hoặc đùa ông là thượng thư Bộ Hộ không
thương tiền (thương xót tiền thật bị biến thành tiền
giả),
chỉ lo thương bạc (thương kim loại quư màu trắng được
xác định là ngân bản vị) (13)! Tất nhiên đó chỉ là đùa vui
bằng cách chơi chữ. Lần này, ông không muốn ba chữ “quan
Thuyền chính” lại bị chơi chữ nữa, dẫu là đùa với thiện ư
(với nghĩa tàu thuyền chính đáng). Không muốn bị mang tiếng là cưỡng chế
giá cả đối với tàu thuyền của dân, cũng như ép buộc chủ thuyền trong khi
không bảo hiểm cho họ trước băo tố, sóng gió, nhất là nạn hải tặc, thuỷ
khấu, thượng thư Nguyễn Văn Tường đă tâu xin để đ́nh thần nghị bàn, lấy ư
kiến của tập thể làm nghị quyết (14).
“Định lại giá cấp và cách thưởng cho thuyền vận tải:
Khi ấy, sức
[:truyền lệnh] làm thuyền vận tải, dân phần nhiều kêu ca và tránh lẩn. Vua
đem việc ấy hỏi, quan Thuyền chính là Nguyễn Văn Tường thưa rằng: “Vận tải
là việc lớn, mà sự thế ngày càng khó. Thần đă hết ḷng lo nghĩ, cũng không
xếp đặt được. Nhưng việc ấy quan hệ đến sự cần dùng cho Nhà nước, cho việc
quân. Xin sắc [dụ] cho đ́nh thần bàn, để nhờ sự sáng suốt của mọi người”.
Đ́nh thần cho là: “Giá cấp cho thuyền vận tải [của
dân] đă không bằng giá cấp cho thuyền buôn nước Thanh, mà lẽ [lỡ?] ra gặp
sóng gió phải chia nhau bồi lại, lụy đến vợ con; [v́ thế] nên người đều
tránh đi, mà ngạch thuyền v́ thế giảm ít. Xin cho các tỉnh có ngạch [tàu
thuyền] vận tải, hết ḷng hiểu bảo, khuyên nhủ, [để dân] lần lượt đóng
thuyền, cốt đủ để tải. Giá cấp th́ chiểu theo lệ thuyền buôn nước Thanh.
Lại phái một chiếc tày thuỷ [bọc đồng, chạy bằng hơi nước] đi lại hộ vệ
giúp. [Nếu] không may bị thiệt hại, thực có t́nh trạng rơ ràng là bị sóng
gió th́ gia ân miễn cho tội đền. Trong đó người nào có thể xuất tiền của
tự đóng một chiếc thuyền đi tải, xin tạm cấp cho [hàm] bách hộ; đủ lượt
chở (ba [03] năm sáu [06] lượt), được thưởng thụ ṭng cửu phẩm bách hộ.
Như thế th́ dân mới thích đi hưởng ứng, mà ngạch thuyền sẽ được thưởng
[nên đầy] đủ. C̣n như thuyền đi phục dịch, [dân] đă từng kêu xin chiểu bản
phận [:hải phận tại nơi cư trú] đi tải, không muốn chung vào ngạch thuyền
vận tải [của triều đ́nh], xin theo ư muốn [của dân], không cần bắt ép làm
ǵ”.
Vua nghe
theo”
(14) .
Tháng ba Nam lịch (1881), vẫn với chủ trương liên minh cùng nhà
Thanh nhưng vẫn tự lực, tự cường để tự chủ, quan Thuyền chính Nguyễn Văn
Tường phát huy thế mạnh về ngoại giao với quan chức nhà Thanh, vốn đă tôi
luyện trong năm năm tiễu phỉ ở biên giới phía Bắc, ông cùng các quan Bộ Lễ
đă đón tiếp Đường Đ́nh Canh, phái viên Trung Hoa. Đường Đ́nh Canh là một
viên quan nhà Thanh, thuộc tỉnh Quảng Đông, nay đang đến nước ta, với danh
nghĩa là người của Cục Chiêu thương.
“Quan Cục Chiêu thương nước Thanh là Đường Đ́nh
Canh đến kinh [đô Huế], tâu làm giúp việc vận tải” (15) …
Buổi đón tiếp
diễn ra tại công đường Bộ Lễ với yến
tiệc và phẩm vật do nhà vua ban. Trong bữa tiệc, sau một vài lần nâng cốc
chúc tụng, Đường Đ́nh Canh nói:
- “Nước Thanh năm trước v́ phương tiện vận tải
hiếm, [lắm người] lại cho là người đi buôn vận tải hàng hoá, [rốt cục] lợi
về thuyền của người Tây [Âu Mỹ]. [Triều Thanh] bèn đặt ra Cục Chiêu
thương, bỏ bạc công ra một trăm vạn (1.000.000) đồng [Mễ Tây Cơ, Mexico]
và cho quan dân xuất tiền góp vốn đóng tàu thuỷ để chở lương [thực] công,
và đáp hàng hoá tư. Nhân đó, để diễn tập đường biển” (15) .
- Thế th́ các quan quư quốc tính lăi suất thế nào? – Quan Thuyền
chính Nguyễn Văn Tường hỏi –.
- Vâng, tôi sẽ nói rơ, và nói rơ chủ đích nữa. – Đường Đ́nh Canh hạ
thấp giọng, như muốn giữ bí mật, mặc dù số người dự yến hôm ấy đều là quan
đại thần Viện – Bạc và Bộ Lễ –. Vâng, thế này, “hàng năm tính lăi, chiểu
số tiền gốc, chia
lăi đều nhau. Tuy nói rơ là làm việc tải gạo công, thực ra là ngầm chia
quyền lợi của người Tây [Âu Mỹ]” (15). Chẳng lẽ,
thưa quư đại thần, người Thanh, người Nam ta cứ măi chịu người Tây [Âu Mỹ]
lấn lướt, chèn ép măi à? “Đến nay, thuyền ở
Cục ấy ngày càng nhiều, tải việc công đă thừa, cho nên chia đi các nước
tải tư [tải thuê] lấy lợi” (15) …
“[Đường] Đ́nh Canh, người tỉnh Quảng Đông, là quan
tam phẩm, dự làm việc ở Cục ấy. Lần này, [ông ta] được khâm sai thự lí
thông thương đại thần là Lư Hồng Chương (hiện là tổng đốc Trực Lệ, đóng ở
Thiên Tân) phái uỷ đi [sang nước ta], và [đồng thời] mang thư [của quan
họ Lư] đến cửa tổng đốc Lưỡng Quảng là Trương Thụ Thanh. [Ông ta] từ Hương
Cảng đến Hải Dương, đáp thuyền buôn đi suốt đến cửa Thuận An. Vua sai bọn
Nguyễn Văn Thuư, Trần Thúc Nhẫn đón tiếp”
(15) .
Lúc này hai vị quan Bộ Lễ ấy tiếp đăi ông ta bằng yến tiệc, cùng các
“quan Viện Cơ mật và Thương bạc bàn định
chương tŕnh [vận tải]”. “[Đường] Đ́nh Canh [cũng đă vừa] nói rơ Cục Chiêu
thương để [mong được] tải giúp, và tỏ bày cái ư muốn cùng nước ta cùng mưu
giàu mạnh” (15)
.
Sau một hồi cả bàn tiệc cùng bàn thảo, mặc cả, đă đi đến nhất trí.
Quan Thuyền chính Nguyễn Văn Tường nói thật chậm răi, cố ư để mọi người
đều nghe:
- Thế này, “đại khái mỗi năm vận tải bốn mươi hai
vạn [420.000]. Tháng giêng bắt đầu tải, đến tháng bảy th́ xong. [Lộ tŕnh]
từ Hải Pḥng đến Thuận An, mỗi trăm (100) phương giá cước là một trăm bốn
mươi (140) quan. Thiếu hay mất đều phải đền. Nhưng ở Hải Pḥng và cửa
Thuận, Cục ấy đều đặt kho, phái người ở đấy làm việc” (15)
. Hợp đồng,
nói
lại vắn tắt là như thế. Hai bên đă nhất trí. Nay xin tuân chỉ
“viết thư trả lời,
[theo lời vua] bảo [nhờ quan họ Đường] mang về tŕnh viên tổng đốc Quảng
Đông, xin làm chủ [nhiệm, chịu trách nhiệm chính] giúp cho” (15) .
- Vâng, nội dung chỉ có thế. – Đường Đ́nh Canh đáp –.
- Vậy xin cùng nâng cốc chúc mừng t́nh bang giao của hai nước và hi
vọng hợp đồng liên minh sẽ thành công.
Tất cả mọi người cùng cạn cốc rượu trên tay của ḿnh.
“Khi về, [sau khi nhà vua] đă ban yến, lại đem bạc
hai trăm (200) lạng; quế tốt Thanh, Nghệ, Quảng, mỗi thứ ba (03) phiến;
trầm hương, ḱ nam, mỗi thứ mười (10) lạng để tặng. [Đường] Đ́nh Canh chỉ
nhận các thứ quế, trầm hương, ḱ nam, c̣n bạc th́ cố từ chối” (15) .
Dẫu vậy, cố nhiên nhà vua, triều đ́nh, quan Thuyền chính Nguyễn Văn
Tường vẫn xem việc hợp đồng vận tải thực sự không phải là kế lâu dài, vận
tải là việc ta phải làm lấy (16), và cái chính là liên minh quân sự, chính
trị chứ không phải vận tải.
“Hiện nay vời thuyền nước Thanh, h́nh như là kế
trước mắt, không phải là cách lâu dài…” (16) .
Thượng thư Bộ Hộ kiêm quản Cục Thuyền chính cảm thấy cuộc gặp bàn
vừa rồi với Đường Đ́nh Canh chính là bước đầu xác lập rơ hơn quan hệ với
nước Thanh để tạo thế ngoại giao đối trọng. Ông mỉm cười, hiểu rơ ông vẫn
đang trực tiếp tiếp tục làm công việc ngoại giao, nhưng hướng mạnh hơn về
phía Trung Hoa, so với mấy năm qua.
3
T́nh h́nh ở Bắc Ḱ từ mấy năm rồi đang căng thẳng dần. Đến lúc này,
ngoài nhiệm vụ ngoại giao mở về phía Trung Hoa mạnh hơn, rơ hơn, thượng
thư Bộ Hộ kiêm sung đại thần Viện – Bạc Nguyễn Văn Tường c̣n phải giải
tŕnh, đề xuất, được chuẩn y, và chỉ đạo giải quyết, thực hiện các công
việc có tính chất sự vụ thuộc Bộ Hộ, đồng thời vẫn tham mưu, cố vấn giải
quyết các vấn đề thuộc các bộ khác.
Bọn Pháp vẫn không phải không ranh ma, khi cho các tên y bác sĩ lấy
danh nghĩa là du khảo bác vật, đi từ Nam đến Bắc, thực ra là đi dụ dỗ dân
thượng du từ Biên Hoà đến Bắc Ḱ.
“Hắn đi không phải
học bác học. [Hắn] cũng nghi ta đi kinh lí miền núi. Và [hắn] đi t́m đường
dụ dỗ dân…” (17)
. Do đó,
tuân chỉ nhà vua, Viện – Bạc thông tư cho các Nha Sơn Pḥng, Doanh điền,
Điển nông phải canh pḥng, xem xét cẩn mật hành tung của bọn y bác sĩ thực
dân này. Mấy tháng sau, Phan Trung ở B́nh Thuận lại tâu ra, xác nhận chính
xác là Pháp dụ ngầm các người Thượng (18)!
Khâm sai của Chính phủ Pháp lại đến Hải Dương thương thuyết về việc
buôn bán! Thương mại “hữu nghị” ǵ nữa, trong khi mục đích chính của tập
đoàn lănh đạo chóp bu ở nước Pháp, vốn là những tên đại biểu của giới tư
sản tài chính Pháp, gồm tư sản ngân hàng và tư sản công nghệ, doanh
thương, đang sôi sục tham vọng xâm chiếm (thuộc địa hoá hoặc bán thuộc địa
hoá), để khai thác tài nguyên khoáng sản vốn rất phong phú ở Bắc Ḱ, để
bóc lột sức lao động rẻ mạt, không công ở nước ta, và để có thị trường bán
ra các hàng hoá sản xuất dư thừa với lợi nhuận cao, mua về nông lâm sản
giá cả thấp. Tên khâm sai của Chính phủ Pháp Lô Cờ Lơ (?)(19) thực chất
đang khảo sát thực địa Bắc Ḱ với mưu toan quân sự.
Đầu tháng hai Tân tị (1881) là thế. Đầu tháng ba, một tên trong nhóm
Lô Cờ Lơ là Cơ Ki Loặt (?) (20) lại rời Hải Dương cùng các tỉnh khác ở Bắc
Ḱ như Hà Nội, Ninh B́nh, Nam Định, rồi y lại đến hai sở Thương chính, Hải
pḥng B́nh Định để kiểm xét thuế lệ (20)! Chúng coi như nước ta là chốn
không ai có thể ngăn cản gót chân thực dân của chúng!
Trong khi đó, thuyền buôn nước Thanh lại tổ chức mua đứt nhân công,
vốn là những người nghèo khổ, cùng quẫn ở Nghệ An, đến bảy mươi hai người!
Tàu tuần tiễu của Pháp bắt được, giải giao cho khâm phái lănh sự Nguyễn
Thành Ư ở Gia Định (21). Tấn thủ cửa Quyền tỉnh Nghệ Bùi Đức Tu phải bị
giáng bốn cấp, đổi đi nơi khác. Các quan tỉnh, huyện ở Nghệ cũng bị giáng
cấp, cho lưu nhiệm (21).
Đất nước đang bị kẹt giữa hai thế lực một cách đau đớn. Trong hai
thế lực đó, có vai tṛ rất rơ của giới doanh thương người Pháp, người Hoa
nước Thanh!
Tuy vậy, không cách nào khác là vẫn vừa chống đỡ vừa tranh thủ ngoại
giao với cả Pháp lẫn Thanh để tạo nên thế đối trọng, giảm bớt lực ép từ
hai phía. Triều đ́nh vẫn cử Trần Hữu Viết vào Gia Định học tập kĩ thuật và
phương pháp sử dụng súng Tây (22), vẫn t́m cách liên hệ cùng Đường Đ́nh
Canh thuộc Cục Chiêu thương Trung Hoa. Triều đ́nh, nhất là Bộ Binh, Bộ
Công, cố sức luyện quân theo chỉ dụ: “Nay vận
hội thế giới, tất phải quân khoẻ, mới có thể làm cho phương xa sợ phục”
(23) . Không cách
nào khác, từ rất lâu, thượng thư
Nguyễn Văn Tường đă nhận thức rất rơ một chân lí đơn giản là vậy: phải
canh tân kĩ nghệ, thúc đẩy thương mại và tăng cường quân lực.
Ngoài việc phải đối phó với cả Tây [Âu Mỹ] lẫn Tàu, thượng thư Bộ Hộ
Nguyễn Văn Tường c̣n phải cùng các quan thuộc bộ lo việc tăng nguồn thu
cho ngân sách ở việc khai thác tài nguyên khoáng sản, chứ không chỉ trông
vào nguồn thuế. Ba mỏ sắt ở Bắc Ninh đang được triều đ́nh cho lănh trưng
và trực tiếp quản lí khai thác, lại cần hạ mức thuế ở ba mỏ ấy để kích
thích việc khai thác (24). Ngoài ra, rất cần phải giải quyết vấn đề tŕ
đọng trong việc xét xử tranh chấp ruộng. V́ tranh chấp, chậm xét xử, nên
ruộng bị bỏ hoang mùa này sang vụ khác, tạo nên sự lăng phí lớn (25). Để
tăng nguồn thu cho ngân sách, cũng là để tạo công bằng trong sản xuất,
phải kiểm xét số ruộng ẩn lậu (không khai vào sổ điền) (26).
Thượng thư Nguyễn Văn Tường cũng đă tâu xin điều chuyển Bùi Ân Niên
về Bộ Hộ của ḿnh (27), cũng với hàm thự hữu tham tri, vẫn kiêm quản đại
thần Nha Thương bạc, để thuận lợi cho quan họ Bùi trong công tác. Nguyễn
Trọng Hợp thế chân ở Bộ Lại, thăng tả tham tri bộ ấy. Lê Tiến Thông, vốn
là tuần phủ Hải – Yên, sau khi được đ́nh thần xử án, vụ án Phạm Phú Thứ và
ông ấy, nay đă được về làm biện lí Bộ Hộ (28) cùng thượng thư Nguyễn Văn
Tường.
Cũng như Lê Tiến Thông, sau cuộc nghị xử, Phạm Phú Thứ bị giáng
xuống tả tham tri, làm ở Bộ Binh (28).
Đó là một vụ án nhà vua vẫn quy kết Phạm Phú Thứ
hoang báo về âm mưu
Tây dương và thiên vị với khách
thương người Hoa, với người bà con bên ngoại là Lương Văn Tiến (chở gạo về
Quảng Nam cho người làng, người họ) (28). Tuy nhiên, không chỉ xét công
lao, nhà vua đến lúc này cũng đă tin chắc Phạm Phú Thứ không hoang báo
chút nào về thực trạng bọn Pháp và các nước Âu Mỹ khác đang mưu toan xâm
lược Bắc Ḱ, đ̣i sửa đổi “hoà” ước, thương ước Giáp tuất
1874 mà chúng cho rằng c̣n bất lợi cho chúng. Do đó,
mức án đă giảm nhẹ rất nhiều.
Dẫu sao, Phạm Phú Thứ và Lê Tiến Thông đều đă được làm việc tại
triều.
Cuối tháng
ba, Tôn Thất Thuyết về kinh đô Huế. Lẽ
ra, ngay từ năm Tự Đức thứ ba mươi hai (1879), hiệp đốc Tôn Thất Thuyết đă
phải về kinh lo việc chấn chỉnh quân binh, nhưng ông bị bệnh, phải chữa
trị tại quê vợ ở Thanh Hoá, và cũng v́ vua cho rằng ông vẫn c̣n tính khí
nóng nảy. Đến lúc này, t́nh h́nh đă thêm căng thẳng ở Bắc Ḱ trước âm mưu
xâm lược lần thứ hai của Pháp, ông đă về kinh đô. Nhà vua vốn rất ưu ái và
quư trọng tài năng cầm quân đánh trận của Tôn Thất Thuyết, rất tâm đắc với
nhận xét trước đây (1873) của Nguyễn Văn Tường về ông: “Tôn Thất Thuyết,
theo việc quân lâu ngày, am tường chinh chiến, binh lính tướng tá đều
sợ tánh nghiêm, nên cũng gọi là tay năng nổ. Nguyễn Đ́nh Thi, gặp việc,
nhận rơ chân tướng, chẳng nề gian hiểm, từng ở lâu biên địa, t́nh thế khá
quen, nhưng việc dùng binh không nghiêm trọng bằng Tôn Thất Thuyết” (29) .
Tuy nhiên, không chỉ với Tôn Thất Thuyết, mà với cả các đại thần khác,
mặc dù trong thâm tâm và ở những lúc khác vốn rất quư trọng, khen ngợi,
lúc này nhà vua cũng vẫn với giọng điệu hoàng đế, lại theo kiểu “thương
cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho ngào”! Mới xem ra, thấy chừng như
vua Tự Đức bất nhất, dễ cáu gắt bất chừng, nhưng thật ra, khen ngợi
hết lời hay quở mắng thậm tệ cũng đều xuất phát từ ḷng ưu ái; có điều,
nhà vua không muốn người được ưu ái lại sinh ra kiêu căng, tự măn.
“Hiệp đốc
trước là Tôn Thất Thuyết từ Thanh Hoá về kinh (30):
Năm thứ ba
mươi hai, [ông] xin về tỉnh Thanh Hoá chữa bệnh. Đến nay, về kinh, xin vào
chiêu bái. Vua bảo rằng: “C̣n thác bệnh để tránh, chưa chịu cảm ngộ, không
cho”. [Tôn Thất] Thuyết sợ, liền trần t́nh xin tha tội. Vua bảo rằng:
“Ngươi vốn có tính kiêu căng, hẹp ḥi, hay nghi ngờ người, đến nỗi chân
hoả trong tim bốc lên, mê hoặc lệch về ngă khác [:không trung chính, mà
thiên lệch về ngă này hay ngă nọ, theo chủ quan], tính khí bất thường.
Hiện nay bệnh ngươi ra sao? Xin nghỉ bao lâu cho vừa? Lại tâu lên!”. [Tôn
Thất] Thuyết dâng sớ xin tâu rằng: “Tôi lâu nay bị ốm yếu, rút lại không
làm được việc ǵ, sợ phụ ḷng nhà vua gây dựng cho. Xin ban ơn cho nghỉ
một năm nữa, chữa khỏi, lập tức xin làm việc ở kinh, để giăi tỏ ḷng quyến
luyến mong mỏi”. Vua bảo rằng: “Ngươi phải điều dưỡng nhiều và học hỏi
thêm, mới có thể nên người được” (30) .
Lúc gặp lại
thượng thư Bộ Hộ Nguyễn Văn Tường, kể từ những năm tiễu phỉ trước khi kí
kết “hoà” ước Giáp tuất 1874 đến nay, Tôn Thất Thuyết rất áy náy
nhớ lại lời dụ của vua Tự Đức năm ngoái. Bấy giờ, “vua dụ rằng: “Thuyết
ít học, không thông, lại có tật nóng nẩy, nói càn, sao đáng kể. Lời đồn
ở kinh đô cũng không có căn cứ. Người xưa không thể dẹp được lời gièm, cho
nên nói: “Cứu rét không ǵ bằng mặc hai lần áo cừu, dẹp lời gièm không ǵ
bằng tự phải tu tỉnh”” (31) .
Thượng thư Bộ
Hộ Nguyễn Văn Tường vẫn thân mật nói với nguyên hiệp đốc Tôn Thất Thuyết:
- Nhắc chi
chuyện cũ! Vả lại, tâu hặc là trách nhiệm, nghĩa vụ và là một quyền đă
được thể chế hoá. Hăy tưởng tượng các quan không ai tâu hặc ai, th́ bản
triều và nhân dân sẽ đi đến đâu. Quan rất thối nát, dân rất khốn khổ. Cho
nên, tâu hặc nhau là rất tốt. Mọi lời tâu hặc đều được phân tích, điều
tra, xác minh, chứ đâu phải ai cũng sàm tấu (tâu bậy, xúc xiểm) để hại
người được. Tôi chẳng phàn nàn chi về việc được quan nguyên hiệp đốc tâu
hặc về nạn tiền giả (tiền sềnh) cả. Việc ấy đă được làm sáng rơ. – Thượng
thư Nguyễn Văn Tường lại mỉm cười nói –. C̣n lời quở trách của nhà vua vừa
rồi, hơi quá nặng v́ nhà vua vốn xử sự với quan nguyên hiệp đốc theo cách
người thân thích ruột rà trong nhà, trong ḍng họ nhà vua đó thôi.
- Vâng, tôi
cảm ơn quan thượng thư Bộ Hộ. – Nguyên hiệp đốc Tôn Thất Thuyết xúc động
nói –. Qua đó, mới hiểu tấm ḷng của quan thượng thư hơn. Ở đời, có khi đổ
máu rồi mới nhận ra tri kỉ, tri âm. Từ đây, xin mạo muội được tự
xưng là bạn vong niên với quan thượng thư.
Thượng thư Bộ
Hộ Nguyễn Văn Tường cười lớn một cách niềm nở:
- “Trường đồ
tri mă lực” (đường dài mới biết ngựa hay) .
Ngạn ngữ viết như thế.
Tục ngữ cũng thường nhắc nhở mọi người: “Đi lâu mới biết đường dài, ở lâu
mới thấu ḷng người ra sao” . Mong rằng chúng ta sẽ luôn có dịp làm
việc cùng nhau tại triều. Tôi lớn hơn quan hiệp đốc đến mười lăm tuổi,
vẫn là đồng sự và bạn vong niên với quan hiệp đốc. – Thượng thư Bộ Hộ
Nguyễn Văn Tường lại mỉm cười –. Việc tâu hặc là một cơ chế từ lâu trở
thành nền nếp tốt, có hiệu quả, với mục đích giúp các quan kiểm tra, giám
sát lẫn nhau, để giữ nhân cách, đạo đức cho nhau. Nhờ đó, dân đỡ khổ v́
các thói tệ của quan, và đồng thời để tăng cao hiệu suất trong việc quan.
Cũng nhờ vậy, dân dư ăn thừa mặc bởi quan không biếng lười, trễ năi. Quan
hiệp đốc cũng như tôi đă quá quán triệt cơ chế và mục đích của việc tâu
hặc, là như thế. Xin quan hiệp đốc đừng áy náy. Chỉ mong rằng chúng ta sẽ
cẩn trọng, cân nhắc, đắn đo hơn trong việc tâu hặc.
Họ nh́n nhau,
cùng mỉm cười thân thiện như những năm cùng tiễu phỉ ở biên giới phía bắc
trước đây.
- Hiện nay,
quốc nạn tiền giả (tiền sềnh, dị dạng) vẫn c̣n gay go lắm.
- Vâng, tôi
biết. Đúng là một quốc nạn.
- Mong rằng
quan nguyên hiệp đốc một khi đă về kinh, sẽ giúp cho Bộ Hộ cũng như cho cả
triều đ́nh những kế sách đối phó, may ra…
- Thật ḷng
là không dám. Quốc nạn này không đơn giản chút nào. Suốt mấy tháng nay tôi
để tâm t́m hiểu, và thấy trước đây, bản thân tôi quá sức hồ đồ, nông cạn,
nói càn…
- Tôi cũng
nói thật ḷng. Thực trạng vẫn c̣n đó. Có thể t́m hiểu, điều tra, t́m thấy
nguyên nhân và hậu quả đang diễn tiến. Ấy là tôi cầu mong sự hiến kế, chứ
không nhằm nhắc lại chuyện tâu hặc cũ. Tâu hặc là tốt. Nhà vua cũng thường
được các quan dâng sớ xin đức vua tự trách.
- Vâng, phê
b́nh và tự phê b́nh là một cơ chế và nền nếp rất tốt. Và phải quở trách,
tâu hặc lại sự tâu hặc như tôi đă tâu hặc không đúng và đă bị nhà vua quở
trách, bị các quan tâu hặc lại cho rơ sự thật.
Hai người đă
thật sự thấu ḷng nhau.
Một quư của
năm Tân tị (1881) đă trôi qua.
4
Việc viên hành nhân linh mục Nguyễn Hoằng bị cách chức mọi người đều
biết lí do: chỉ v́ y mật báo cho Viện – Bạc theo ư kiến hăm doạ và sự thúc
đẩy của tên khâm sứ De Champeaux. De Champeaux “nhiều lần qua Nha Thương
bạc xin vào chầu [vua] tâu việc. Quan Viện Cơ mật và Thương bạc bàn là cho
vào tận nơi tâu việc không phải là thể lệ, chỉ cho vào triều yết thôi.
Viên sứ ấy [De Champeaux] lại nói, chỉ được vào triều yết th́ xin thôi.
[Nguyễn] Hoằng nhân đó bẩm kín với quan Viện Cơ mật và Thương bạc rằng chủ
suư nước ấy [nước Pháp] đưa thư đến nói ta không cho viên sứ ấy vào chầu
[trực tiếp] tâu việc, tất đem tàu binh đến ức hiếp. Quan Thương bạc [Bùi
Ân Niên] cho riêng người thông ngôn khác đến viên sứ ấy hỏi kín, th́ không
có chuyện ấy. Vua ghét là giáo giở, xảo quyệt, cho nên bắt tội [Nguyễn
Hoằng]” (32) .
Thật ra, Nguyễn Hoằng bị kết tội không oan chút nào cả. Và tên khâm sứ De
Champeaux chối việc y sai Nguyễn Hoằng đến bẩm kín hăm doạ cũng chẳng lạ
ǵ. Không phải riêng De Champeaux, linh mục Nguyễn Hoằng, các tên thống
đốc Pháp tại Gia Định, khâm sứ Pháp tại Huế và các giám mục, linh mục khác
đều muốn trực tiếp tâu việc với vua Tự Đức, không phải thông qua Nha
Thương bạc, Viện – Bạc! Nhưng triều đ́nh có một cơ chế là không thể trực
tiếp tâu việc với vua như thế, để mọi việc đều phải được các đại thần cùng
vua bàn bạc kĩ. Có khi, vua tôi phải cẩn trọng bàn bạc hàng tháng, trước
khi quyết định. Không thể để một cái gật đầu, một lời đồng thuận tại chỗ,
ngay lúc tiếp chuyện, vua lại phải đính chính. Một lời vua nói là đinh
đóng cột, do vậy phải được bàn luận cẩn trọng, trước khi ban ra. Mặt khác,
ngay Nguyễn Trọng Hợp, đại thần quản lí sụ vụ Nha Thương bạc mới, thay Bùi
Ân Niên, cũng phải nói:
“Các việc giao thiệp, đă do quan đại thần ở Viện
Cơ mật hội đồng xét định [:bàn luận, lấy ư kiến tập thể], tâu cho thi
hành…” (33)
. Cố nhiên,
mọi việc trọng đại đều không
thể vội vàng, bất cẩn, một ḿnh quyết định được.
De Champeaux điên tiết v́ không thể dễ dàng thuyết khách trực tiếp
với vua, ḥng dễ bề chi phối vào các sắc dụ. Vua Tự Đức cũng rất đỗi giận
dữ trước thái độ của De Champeaux. De Champeaux sau khi nhậm chức tại Huế
khoảng mười tháng rưỡi, đă phải ra Bắc Ḱ làm lănh sự ở Ninh Hải (Hải
Dương). Rheinart lại làm khâm sứ thay y. Rheinart cũng là một tay trước
đây không vừa vặn ǵ, thậm chí ư đồ thực dân của y c̣n ghê gớm hơn, nhưng
y c̣n biết kiềm chế một cách tạm gọi là b́nh tĩnh hơn De Champeaux. Vua Tự
Đức liền gợi ư cho Nguyễn Trọng Hợp thuyết phục Rheinart: “… Nghĩ Hoắc sứ
[khâm sứ Hoắc Đạo Sinh
(Philastre)] ở đây không lâu, c̣n biết nhân cơ hội lập công, để lại tiếng
khen chung là danh thần hai nước. Huống chi [Rheinart,] hắn ở đây lâu
nhiều hơn, há không làm được một việc tốt để tiếng măi măi hay sao? C̣n
như đă không chịu giúp, lại theo mà lấn bức, tưởng không phải là bậc quân
tử; hay người [ta, vốn thiên lương là] có nhân, lại dụng tâm [bất nhân]
thế, th́ đă phụ một lời tri kỉ [, tri bỉ], chẳng cũng nhiều lắm ư? Nên đem
ư ấy bảo cho hắn biết…” (34) .
Mặc dù không trực tiếp kiêm sung quản lí Nha Thương bạc nữa, nhưng
đại thần Viện Cơ mật – Thương bạc Nguyễn Văn Tường luôn nắm chắc những
thông tin và góp phần kiến giải các vấn đề ngoại giao nẩy sinh. Ông vẫn là
một trong bốn tứ trụ triều đ́nh ở Viện – Bạc chỉ đạo cho Nha Thương bạc.
T́nh h́nh ngoại giao với nước Pháp đă đến lúc càng bị đẩy đến chỗ
găy đổ, bởi âm mưu xâm lược của thực dân Pháp ngày càng lộ rơ với vẻ trắng
trợn!
Ngoài việc lập thế đối trọng giữa Pháp và Hoa, một hướng mở khác về
ngoại giao là nước Anh. C̣n Y Pha Nho (Tây Ban Nha) trước đây tuy có dính
líu sâu hơn vào sự xâm lược nước ta, hiện nay tuy c̣n quan hệ bằng quốc
thư, văn thư, vẫn chỉ là dưới mức thứ yếu, trước tham vọng độc quyền ngoại
giao của Pháp. Để mở ra hướng ngoại giao với thực dân Anh và cũng để t́m
cách nâng cao tŕnh độ ngoại ngữ, cơ khí cho thanh niên trong nước, triều
đ́nh đă cử Phạm Bính phụ trách đưa người xuất dương cầu học. Phạm Bính
chần chừ rồi cũng nhận trách nhiệm đưa mười hai (12) học sinh (nhóm trưởng
là Trương Văn Thanh) đến Hương Cảng, nhờ Thạch Thanh Tuyền, một người
Thanh (Hoa), quản lănh đến học tập tại một trường học do người Anh thành
lập tại đó (35).
Cũng để đẩy mạnh thêm một bước về canh tân, ngoài việc mở rộng ngoại
giao, cử người đi ra nước ngoài học tập, triều đ́nh c̣n cho dịch, khắc in
bốn bộ sách Tây: “Vạn quốc
công pháp” (36), “Hàng hải kim châm”, “Bác vật tân biên”, “Khai môi
yếu pháp”
. Đó là các
cuốn sách biên soạn về công
pháp quốc tế, kĩ thuật đường biển, về vạn vật học và về phương pháp khai
mỏ.
Tháng tám năm Tân tị (1881), thượng thư Bộ Hộ kiêm sung đại thần
Viện – Bạc lại tâu lên nhà vua dự kiến sẽ gặp lại Đường Đ́nh Canh (37),
đại diện của Cục Chiêu thương Trung Hoa, để tiến hành thêm một bước ngoại
giao mở rộng dưới h́nh thức hợp đồng vận tải.
5
Trong những tháng thuộc các quư sau trong năm Tân tị (1881) này,
quốc nạn tiền giả (tiền đồng dị dạng) vẫn hoành hành! Mặc dù thượng thư Bộ
Hộ Nguyễn Văn Tường đă từ lâu lấy bạc, một kim loại quư, làm chuẩn. Thuế
nộp từ những hợp đồng lănh trưng cũng phải bằng bạc đồng, bạc nén, bạc
đĩnh để lưu trữ trong kho của triều đ́nh. Đó là một bước xác định
ngân bản vị. Với
kim loại bạc, cũng như vàng, người ta
dễ phát hiện sự giả mạo. Nhưng bọn gian thương lại xoay qua phá rối cách
khác. Tháng bảy nguyệt lịch, mới ban bố lệnh dụ về định lệ thưởng người
phát hiện tiền giả (38). Tháng tám tiếp theo, lại một định lệ khác, trong
đó nhấn mạnh cả việc bọn gian thương đến nay lại vơ vét cả vàng bạc đem ra
nước ngoài, phải cấp tốc ngăn chặn. Cùng máu đồng, nạn chảy máu vàng, máu
bạc đă diễn ra!
“Định lại lệnh cấm tiền đồng dị dạng nhập cảng và
đem vàng bạc xuất cảng:
Lúc bấy giờ
ngoài việc cấm tiền đồng dị dạng, [nạn này] vẫn c̣n gian lận, mà vàng bạc
phần nhiều bị người buôn nước Thanh mua chở đem đi, nên giá vàng bạc ngày
càng đắt. Bộ Hộ [thượng thư Nguyễn Văn Tường] dâng sớ nói về tệ ấy, cho
nên sức [:truyền lệnh] lại cho các người coi đồn không được sơ suất, ẩn
lậu; và sức cho lại [thư lại], dân, khi thu thuế, nộp thuế hay đổi chác,
nếu thấy có tiền đồng mẻ hay mỏng và không phải chất đồng, phải chọn ra,
không cho để lẫn. C̣n như người nước Thanh đi lại buôn bán, mang theo vàng
bạc phải có giấy tư mới cho, nếu ẩn lậu không báo và mang trộm, mà bắt
được th́ thưởng phạt theo như lệ chở trộm tiền” (39) .
Pháp lại che chở cho người Phú Yên tải trộm tiền đồng dị dạng ở B́nh
Định, lại cả gan đánh cả nhân viên ta đến truy bắt (40)! Điển nông sứ
Nguyễn Thông trong tháng bảy nhuận lại tâu ra: Người buôn nước Thanh đem
tiền đồng dị dạng chứa ở Gia Định thuộc Pháp, thông đồng với dân B́nh
Thuận, Khánh Hoà. Nguyễn Thông đề nghị phải gửi văn thư đến cả ba nơi:
Tổng đốc Lưỡng Quảng, lănh sự Anh ở Hương Cảng, tướng suư Pháp ở Gia Định
(41). Nhưng Nguyễn Thông không biết rằng cả ba nơi ấy không phải không có
sự tác động ngầm của Pháp để phá rối tiền tệ nước ta. Tháng chín, thượng
thư Nguyễn Văn Tường lại tâu xin đặt chức tuần kiểm ở các cửa biển B́nh
Thuận, ban lệnh dụ cho khâm phái Nguyễn Thành Ư tại Gia Định xét kĩ thuyền
buôn chở tiền giả (42). Đó là những biện pháp cấp thời, nhất là xác định
chính Gia Định thuộc Pháp là “căn cứ” của nạn tiền giả này. Phải chăng bọn
tư sản ngân hàng Pháp ở Ngân hàng Đông Dương (vừa thành lập) (43) đă tác
động thêm vào sự gây rối tiền tệ này? Lại một lần nữa, quan thượng thư Bộ
Hộ cố t́m ra manh mối về kẻ thù giấu mặt.
“Tả đạo” đánh vào óc mê tín và ư thức chính trị xuẩn động, tiền tệ
lại đánh vào ḷng hám lợi đơn thuần của người dân và quan lại, nhưng gây
tác hại không nhỏ, đúng hơn là rất nghiêm trọng, đến t́nh h́nh chính trị –
xă hội. Bọn thực dân đủ loại cố tạo tâm thế bất ổn trong dân chúng, để bọn
giặc ngoại xâm là chúng dễ dàng thao túng, chiếm đóng!
Những biện pháp chống đỡ trước quốc nạn và thủ đoạn ngoại xâm này
vẫn chưa hữu hiệu. Đó là nỗi đau ḷng nhức óc, trước hết, là của người
đứng đầu Bộ Hộ, thượng thư Nguyễn Văn Tường.
Đến nay, nguyên hiệp đốc Tôn Thất Thuyết đă về kinh đô Huế, càng
nh́n rơ thực trạng, có dịp gặp gỡ, trao đổi với các quan tại triều, kể cả
các đại thần, ông thực ḷng hối hận về lời tâu hặc trước đây v́ nghe theo
lời bọn giặc miệng. Ông cũng không t́m ra được kế sách ǵ để góp ư cho Bộ
Hộ và cho cả đ́nh thần.
Hết tệp 1 truyện kí 9
Viết đến ḍng chữ
này vào lúc 16 giờ 26 phút,
ngày 29.12.2002
(26.11 Nh. ngọ, HB.2),
tại thành phố Hồ
Chí Minh.
TRẦN XUÂN AN
(1) Yoshiharu
Tsuboi, Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa (NĐNĐDVP. & TH.),
UB.KHXH. TU. Tp. HCM. xb., 1993, tr. 253.
(2)
Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực
lục, chính biên (ĐNTL.CB.), tập 35, bản dịch Viện Sử học, Nxb. KHXH., Hà
Nội, 1976, tr. 5.
(3)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 6.
(4)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 6.
(5)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 12 – 13.
(6)
ĐNTL.CB., tập 34, sđd., 1976, tr. 165 –
167.
(7)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 26.
(8)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 6.
(9)
Quốc sử quán triều Nguyễn và Cao Xuân Dục,
Quốc triều hương khoa lục (QTHKL.), bản dịch: Nguyễn Thuư Nga, Nguyễn Thị
Lâm, hiệu đính: Cao Tự Thanh, Nxb. Tp. HCM., 1993, tr. 270. Nguyên là Lê
Thế Tá.
(10)
Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt
truyện (ĐNLT.), bản dịch Viện Sử học, tập 4, Nxb. Thuận Hoá, 1993, tr. 169
– 170.
(11)
ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 12…
(12)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 8.
(13)
NĐNĐDVP.&TH., sđd., tr. 269.
(14)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 17 – 18.
(15)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 20 – 21.
(16)
ĐNTL.CB., tập 34, sđd., 1976, tr. 126 –
128.
(17)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 9.
(18)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 42.
(19)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 11.
(20)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 18.
(21)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 23.
(22)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 23.
(23)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 18.
(24)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 19.
(25)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 25.
(26)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 15.
(27)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 22.
(28)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 13, 26.
(29)
Châu bản, dẫn theo: Các báo cáo khoa học
(CBCKH.), bài “T́m hiểu thêm về Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886)” và bài
“Nguyễn Văn Tường trong hai sự kiện tứ nguyệt tam vương và thất thủ kinh
đô” của Trần Viết Ngạc, Hội thảo khoa học về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn
Tường, Trung tâm Khoa học xă hội và nhân văn thuộc Đại học Huế, Hội Khoa
học lịch sử Thừa Thiên – Huế, 02.07.2002., tr. 18, 55.
(30)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 23.
(31)
ĐNTL.CB., tập 34, sđd., 1976, tr. 370.
(32)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 32 – 33.
(33)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 38 – 39.
(34)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 44.
(35)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 26 – 27,
33.
(36)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 49.
(37)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 54 – 55.
(38)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 53.
(39)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 57.
(40)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 44 – 46.
(41)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 47 – 48.
(42)
ĐNTL.CB., tập 35, sđd., 1976, tr. 65.
(43)
Dương Kinh Quốc, Việt Nam, những sự kiện
lịch sử (VN.NSKLS), tập 1, Nxb. KHXH., 1981, tr. 173 – 175. Xem thêm: GS.
Trần Văn Giàu, Chống xâm lăng (CXL.), Nxb. Tp. HCM. tái bản, 2001, tr. 327
– 341, 506. Dẫn theo CXL., tr. 336: Một nhà văn Pháp tiến bộ rất quen
thuộc với nhiều thế hệ người đọc Việt Nam chúng ta, Anatole France, đă
viết rất chí lí: “Ở Bắc Ḱ năm 1885, người Pháp chẳng những phải chết cho
nhà băng Đông Dương mà cho cả bọn chủ kĩ nghệ”.
Chú thích xong lúc
08 giờ ngày 14.02.2002
(13.01 Quư mùi, năm
thứ hai công nguyên Ḥa B́nh [:HB.2]).
TRẦN XUÂN AN
Hết tệp 1
(phân đoạn
1,
truyện kí 9)
Xin xem tiếp
tệp 2
(phân đoạn
2,
truyện kí 9)
TRẦN XUÂN AN